Hương quế nồng ấm giữa đại ngàn
Chúng tôi tìm về HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Vĩnh Yên, xã Nghĩa Đô vào những ngày đầu tháng 11, khi cái se lạnh đầu mùa bắt đầu len lỏi qua từng triền đồi. Vừa đặt chân tới khu nhà xưởng sản xuất, âm thanh rộn ràng của tiếng máy nổ giòn tan hòa quyện cùng mùi tinh dầu quế nồng ấm, thoang thoảng trong gió đã xua tan đi cảm giác mệt mỏi sau chặng đường dài.
Bên trong khu xưởng là hàng loạt máy móc, trang thiết bị hiện đại, một người phụ nữ vóc dáng nhỏ nhắn trong bộ trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Tày đang thoăn thoắt cùng các công nhân xả khí nén từ chiếc nồi hơi cỡ lớn, khép lại một mẻ nấu tinh dầu quế để chuẩn bị cho mẻ tiếp theo. Đó là chị Lò Thị Liên, người sáng lập và chèo lái HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Vĩnh Yên suốt nhiều năm qua.
Nhìn cách chị Liên kiểm tra từng van áp suất, điều chỉnh nhiệt độ và vận hành hệ thống máy móc chiết xuất, ít ai nghĩ chị từng làm nông thuần túy. Lau vội những giọt mồ hôi lấm tấm trên trán, chị Liên vừa cởi mở chia sẻ về quy trình sản xuất đầy tỉ mỉ. Để cho ra đời những giọt tinh dầu tinh khiết nhất, mỗi nồi chưng cất cần tới 1.800 kg cành và lá quế tươi. Sau hơn 1 giờ vận hành liên tục dưới áp suất và nhiệt độ chuẩn xác, mỗi mẻ sẽ chiết xuất được khoảng 13 lít tinh dầu quế, tương đương 13 kg thành phẩm. Đối với cây sả, do đặc tính nhẹ và tỷ lệ tinh dầu thấp hơn nên mỗi nồi nấu tối đa chỉ thu về khoảng 6 lít.
Quá trình chưng cất hai loại nguyên liệu này cũng đòi hỏi những kỹ thuật điều tiết hoàn toàn khác nhau để giữ trọn vẹn dược tính tự nhiên. Điều đặc biệt trong quy trình sản xuất của HTX là tính tuần hoàn, tiết kiệm chi phí và thân thiện với môi trường. Toàn bộ phần bã cành, lá quế và lá sả sau khi ép kiệt tinh dầu đều được tận dụng làm chất đốt cho lò hơi, giúp giảm đáng kể chi phí vận hành.
Hành trình vượt khó của cô gái Tày mồ côi mẹ
Nhìn những lọ tinh dầu quế, tinh dầu sả được đóng hộp vuông vắn, sang trọng với nhãn mác chứng nhận sản phẩm OCOP 4 sao nằm ngay ngắn trên kệ trưng bày, ít ai biết rằng phía sau thành công ấy là cả một hành trình đẫm mồ hôi và nước mắt.
Chị Liên kể, mình sinh ra và lớn lên ở thôn Nậm Pạu, xã Vĩnh Yên cũ, trong gia đình nhà nông nghèo khó, có tới 4 anh chị em, cái đói, cái nghèo luôn bủa vây.
Biến cố lớn ập đến khi chị mới học lớp 5, mẹ chị mắc bệnh hiểm nghèo rồi qua đời, để lại gánh nặng mưu sinh đè lên đôi vai gầy của người cha. Những bữa cơm độn sắn nhiều hơn gạo trở thành ký ức không thể nào quên. Thương bố tảo tần sớm hôm, cứ sau giờ tan học, mấy chị em lại rủ nhau lên nương cuốc đất, trồng cấy phụ giúp gia đình.
"Ngày đó, sau khi cấy xong mảnh nương lúa của nhà, tôi cố gắng phát thêm một khoảnh vườn nhỏ để tự tay trồng lúa. Đến vụ thu hoạch, tôi đem thóc đi bán lấy tiền mua quần áo mới cho các em mặc Tết. Cũng vì nhà quá khó khăn, tôi đành quyết định nghỉ học giữa chừng để ở nhà lao động, nhường cơ hội đến trường cho các em", chị Liên kể.
Bước vào tuổi trưởng thành, không cam chịu cảnh quanh năm "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời" mà vẫn thiếu trước hụt sau, chị Liên bắt đầu tập buôn bán. Ngoài việc làm ruộng, trồng quế, chị lặn lội đến từng thôn bản thu mua nông sản của bà con rồi mang ra chợ bán lại kiếm lời. Những chuyến hàng ngược xuôi giữa núi rừng tuy vất vả, gian truân nhưng đã tôi luyện cho chị sự nhạy bén với thị trường và tích lũy được chút vốn liếng ban đầu.
Nhận thấy muốn làm giàu bền vững thì không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền thống, chị Liên tự mày mò học hỏi qua mạng internet. Chị kiên trì tham gia các khóa học kinh doanh trực tuyến, học cách tiếp thị, quảng bá và bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội để tìm hướng đi mới cho nông sản quê hương.
Xây dựng chuỗi giá trị và thương hiệu OCOP 4 sao
Xã Nghĩa Đô hiện có khoảng 7.000 ha quế, được xem là "vựa quế" lớn và là cây trồng chủ lực giúp người dân xóa đói giảm nghèo. Trước năm 2020, công việc chính của chị Liên là thu mua cành, lá quế tươi trên địa bàn để bán thô cho các công ty, nhà máy chế biến, sau đó lại nhập tinh dầu về bán lẻ.
Nhận thấy việc bán nguyên liệu thô mang lại giá trị kinh tế chưa cao, trong khi sản phẩm làm ra chưa có thương hiệu riêng, năm 2020, được sự động viên của cấp ủy và chính quyền địa phương, chị quyết định thành lập HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Vĩnh Yên. HTX hoạt động theo mô hình kiểu mới, tự chủ trong sản xuất và gắn kết chặt chẽ với người nông dân từ khâu trồng trọt đến bao tiêu sản phẩm.
Với tư duy đổi mới và quyết tâm nâng tầm nông sản bản địa, chỉ sau một năm thành lập, hai dòng sản phẩm chủ lực của HTX là Tinh dầu quế Bảo Yên và Tinh dầu sả Bảo Yên đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 4 sao vào năm 2021. Đây chính là "tấm vé thông hành" quan trọng giúp sản phẩm của HTX bước ra khỏi lũy tre làng, tự tin chinh phục những thị trường khó tính.
Mỗi năm, vào hai mùa thu hoạch quế rộ từ tháng 3 đến tháng 5 và từ tháng 8 đến cuối năm, không khí tại HTX lại nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Các thành viên chia thành từng tổ, sử dụng xe tải 5 tấn của HTX len lỏi vào tận những thôn bản xa xôi, địa hình hiểm trở nhất để thu mua cành, lá quế và vỏ quế cho bà con.
Vốn thông thuộc địa bàn, niêm yết giá công khai, thu mua bình ổn và tuyệt đối không ép giá, thậm chí, mức giá thu mua của HTX thường cao hơn thương lái bên ngoài nên uy tín ngày một tăng, bà con nông dân yên tâm gắn bó.
Bên cạnh việc thu mua 380 đến 400 tấn vỏ quế khô mỗi năm, HTX còn đẩy mạnh chế biến sâu để cung ứng khoảng 1,5 tấn tinh dầu quế ra thị trường, mang lại tổng doanh thu đạt 3,5 tỷ đồng/năm. Sau khi trừ mọi chi phí, lợi nhuận ròng đạt khoảng 600 triệu đồng. Ngoài cây quế và cây sả, HTX còn đứng ra thu mua củ sắn tươi giúp bà con tiêu thụ ổn định.
Hướng tới nền nông nghiệp xanh, hữu cơ bền vững
Sự phát triển của HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Vĩnh Yên không chỉ mang lại nguồn thu nhập ổn định cho 13 đến 19 thành viên cốt cán, mà còn tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động địa phương với mức thu nhập từ 4 đến hơn 10 triệu đồng/người/tháng, chưa kể hàng trăm lao động thời vụ vào mùa thu hoạch.
Hiện nay, HTX đã xây dựng được vùng nguyên liệu vững chắc với 21 ha quế của các thành viên và ký hợp đồng liên kết bao tiêu sản phẩm với 265 hộ đồng bào dân tộc Tày, Mông, Dao trên địa bàn. Nhờ tích cực tham gia các hội chợ xúc tiến thương mại lớn, như sự kiện trưng bày tại Đà Nẵng cuối năm 2024, sản phẩm tinh dầu của HTX đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành phố lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Ninh, Hà Tĩnh... và được các doanh nghiệp thu mua để xuất khẩu ra nước ngoài.
Đặc biệt, từ năm 2023, với sự đồng hành của Trung tâm Hợp tác và Xúc tiến lâm nghiệp quốc tế Nhật Bản (JIFPRO), HTX đã triển khai dự án SNRM nhằm hỗ trợ người dân chuyển đổi sang canh tác quế hữu cơ. Giai đoạn 1 của dự án đã cấp giống và phân bón cho 19 hộ dân với diện tích 16,5 ha, và giai đoạn 2 đang tiếp tục mở rộng thêm hơn 26,5 ha.
Chia sẻ về khát vọng trong thời gian tới, nữ giám đốc người Tày cho biết HTX đang ấp ủ kế hoạch đầu tư thêm hệ thống chưng cất công nghệ cao, sử dụng hoàn toàn nguồn nhiên liệu đốt từ phế phẩm tự nhiên để bảo vệ môi trường. Đồng thời, HTX cũng tìm kiếm cơ hội liên kết, chuyển giao công nghệ sản xuất phân bón hữu cơ từ bã lá quế sau chưng cất.
Mô hình kinh tế tuần hoàn khép kín này không chỉ giúp gia tăng giá trị cho cây quế, nâng cao thu nhập cho xã viên mà còn cung cấp nguồn phân bón sạch phục vụ lại chính vùng trồng nông, lâm nghiệp tại Nghĩa Đô và các xã lân cận, hiện thực hóa giấc mơ làm giàu bền vững trên chính mảnh đất quê hương.
