Bỏ phố về quê, giữ nghề cha ông
Những ngày tháng 11 se lạnh, trong khu nhà xưởng rộng hàng chục nghìn mét vuông ở xã Hoằng Thanh (tỉnh Thanh Hóa), những thùng gỗ bời lời được xếp thành hàng dài. Bên trong, cá cơm và muối đang trải qua quá trình ủ chượp tự nhiên. Mùi mắm đặc trưng quyện trong không khí, gợi nhớ về những làng chài ven biển xứ Thanh đã có hàng trăm năm gắn bó với nghề làm nước mắm.
Giữa khu nhà thùng, anh Lê Ngọc Anh (SN 1985), Giám đốc Công ty TNHH Thực phẩm và Thương mại dịch vụ Lê Gia, vẫn thường xuyên có mặt để kiểm tra nguyên liệu, theo dõi từng công đoạn sản xuất. Với anh, mỗi mẻ mắm không đơn thuần là một sản phẩm hàng hóa mà còn là kết tinh của cá biển, hạt muối và kinh nghiệm được người dân làng Khúc Phụ truyền qua nhiều thế hệ.
Ít ai nghĩ, người đàn ông đang gắn bó với những thùng mắm hôm nay từng có một công việc mà nhiều người trẻ mơ ước. Năm 2008, sau khi tốt nghiệp đại học chuyên ngành xây dựng, anh Ngọc Anh làm kỹ sư cho một doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam. Công việc ổn định, thu nhập hàng nghìn USD mỗi tháng, tương lai rộng mở. Thế nhưng, trong những năm tháng làm việc xa quê, hình ảnh biển xanh, những chuyến tàu cá trở về sau đêm dài đánh bắt và mùi nước mắm từ những nhà thùng ở quê nhà vẫn luôn hiện hữu trong suy nghĩ của anh.
Sinh ra và lớn lên ở vùng biển Hoằng Hóa (cũ), anh Ngọc Anh hiểu khá rõ nghề làm nước mắm Khúc Phụ. Đây là làng nghề có lịch sử hơn 200 năm, gắn với cuộc sống của nhiều thế hệ cư dân ven biển. Cá cơm từ những chuyến biển, muối từ những đồng muối và đôi bàn tay người thợ đã tạo nên thứ nước mắm mang hương vị riêng của vùng đất này.
Nhưng theo thời gian, nghề truyền thống đứng trước không ít khó khăn. Sản xuất chủ yếu ở quy mô hộ gia đình, thị trường tiêu thụ còn hạn chế, việc xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm đến những thị trường lớn chưa được chú trọng. Trong khi đó, nhiều người trẻ lựa chọn rời quê đi làm ăn xa, khiến việc tiếp nối nghề truyền thống càng thêm trăn trở.
“Có những lúc đứng trên công trường, nhìn về phía biển, tôi nghĩ đến những gì quê hương đang có. Nước mắm không chỉ là một sản phẩm thực phẩm mà còn là tài sản văn hóa của làng nghề. Nếu không tìm được hướng phát triển phù hợp, nghề truyền thống có thể mai một, trong khi người trẻ ngày càng ít mặn mà với công việc của cha ông”, anh Ngọc Anh chia sẻ.
Từ suy nghĩ ấy, anh quyết định nghỉ việc, trở về quê khởi nghiệp với nước mắm truyền thống. Quyết định khiến gia đình và người thân không khỏi lo lắng. Đáng nói, anh không sinh ra trong một gia đình có cơ sở sản xuất nước mắm quy mô lớn, cũng không được thừa kế một thương hiệu sẵn có. Muốn làm nghề, chàng kỹ sư trẻ phải học lại từ đầu.
Từ những bản vẽ xây dựng, công trường và khuôn thép, anh Ngọc Anh tìm đến các gia đình có kinh nghiệm trong làng, theo chân những người thợ lâu năm để học cách chọn cá, chọn muối, ủ chượp, đóng thùng gỗ và chăm sóc từng mẻ mắm. Mỗi mùa cá, anh lại có mặt ở cảng từ sớm hoặc đêm khuya để kiểm tra nguyên liệu vừa cập bến. Cá cơm và muối phải được lựa chọn kỹ, sau đó đưa vào thùng gỗ ủ chượp. Quá trình lên men tự nhiên kéo dài khoảng 18-24 tháng mới cho ra thành phẩm.
“Muốn có nước mắm ngon phải kiên nhẫn, tỉ mỉ và hiểu nguyên liệu. Những ngày đầu, tôi vừa học nghề, vừa tìm cách tổ chức sản xuất, xây dựng đội ngũ. Có những việc chỉ khi trực tiếp làm mới hiểu hết khó khăn”, anh kể.
Có nước mắm nhưng thị trường lại là thử thách lớn đối với anh Ngọc Anh. Khi người tiêu dùng đã quen với các sản phẩm nước chấm công nghiệp có giá cạnh tranh, hệ thống phân phối rộng, một thương hiệu mới như Lê Gia gần như chưa có chỗ đứng. Nhớ lại những ngày đi chào bán, mời khách dùng thử, chàng kỹ sư trẻ cho biết nhiều lần thất vọng và nghĩ đến việc dừng lại.
“Có lúc tôi tự hỏi liệu mình có sai khi rẽ hướng hay không. Tiền vốn nằm trong những thùng gỗ, sản phẩm làm ra ngon nhưng chưa chắc đã bán được. Tuy nhiên, niềm tin vào giá trị của cá, muối và nghề truyền thống quê mình giúp tôi tiếp tục”, anh Ngọc Anh kể.
Từ nhà thùng làng biển đến thị trường quốc tế
Gần 10 năm gây dựng, những nỗ lực của anh Ngọc Anh dần mang lại kết quả. Từ một cơ sở khởi nghiệp với nghề truyền thống, Lê Gia từng bước mở rộng sản xuất, đưa sản phẩm vào nhiều hệ thống phân phối trong nước và xuất khẩu sang các thị trường như Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, Singapore cùng một số nước châu Âu.
Năm 2020, sản phẩm mắm tôm Lê Gia được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia. Đến năm 2025, sản phẩm nước mắm Lê Gia - Cốt đặc biệt 40N tiếp tục đạt danh hiệu này. Những dấu mốc ấy mở thêm cơ hội để sản phẩm của làng nghề Khúc Phụ tiếp cận những thị trường rộng lớn hơn.
Theo anh Ngọc Anh, để một sản phẩm truyền thống có thể đi xa, giữ được hương vị thôi chưa đủ. Điều quan trọng nhất, chủ doanh nghiệp cho rằng cần phải kiểm soát nguyên liệu đầu vào, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm nghiệm chất lượng, truy xuất nguồn gốc và duy trì sự ổn định giữa các lô hàng. Những kiến thức tích lũy trong thời gian làm kỹ sư xây dựng được anh vận dụng vào tổ chức nhà xưởng, quản lý quy trình và điều hành sản xuất. Tư duy làm việc theo hệ thống giúp anh nhìn nhận toàn bộ quá trình, từ tiếp nhận nguyên liệu, chế biến, đóng gói đến phân phối sản phẩm.
“Hiện đại hóa không phải để làm mất đi truyền thống, mà để những giá trị truyền thống được bảo vệ tốt hơn, được kiểm chứng rõ ràng hơn và có cơ hội tiếp cận nhiều người tiêu dùng hơn”, anh Ngọc Anh nói.
Cùng với nước mắm, mắm tôm, mắm tép truyền thống, doanh nghiệp phát triển thêm các sản phẩm gia vị, thực phẩm chế biến, sản phẩm ăn dặm cho trẻ nhỏ và thực phẩm tiện lợi, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng.
Với người đứng đầu Lê Gia, OCOP 5 sao không phải đích đến cuối cùng. Danh hiệu càng cao, yêu cầu về chất lượng, tính ổn định và niềm tin của khách hàng càng lớn. Bởi vậy, doanh nghiệp vẫn phải duy trì sự cẩn trọng trong từng khâu sản xuất, thay vì chỉ chú trọng mở rộng quy mô hay tìm kiếm thêm thị trường.
Một hướng đi khác được Lê Gia triển khai là kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm. Năm 2024, điểm du lịch tham quan trải nghiệm Lê Gia được tỉnh Thanh Hóa công nhận. Tại đây, du khách có thể tìm hiểu về nguyên liệu, quy trình ủ chượp, cách tạo nên những giọt nước mắm truyền thống và nghe câu chuyện về nghề làm mắm Khúc Phụ, hiểu hơn về giá trị của sản phẩm và văn hóa làng biển.
Để người dân cùng sống được bằng nghề
Chủ thương hiệu nước mắm Lê Gia khẳng định, phía sau mỗi chai mắm là công sức của nhiều người, từ ngư dân đi biển, diêm dân làm muối, thợ đóng thùng, người ủ chượp, chế biến, đóng gói, vận chuyển và những người đưa sản phẩm đến tay khách hàng. Vì vậy, xây dựng thương hiệu nước mắm không phải câu chuyện riêng của một doanh nghiệp mà là trách nhiệm và sự cố gắng chung của mọi người.
Theo anh Ngọc Anh, để có được điều đó, doanh nghiệp phải gắn với cộng đồng địa phương, từng bước hình thành mối liên kết trong sản xuất và tiêu thụ. Việc xây dựng nguồn cung nguyên liệu ổn định, kiểm soát chất lượng từ đầu vào không chỉ giúp doanh nghiệp bảo đảm sản phẩm mà còn tạo cơ sở cho quan hệ hợp tác lâu dài với người cung cấp nguyên liệu.
“Điều doanh nghiệp hướng đến không chỉ là bán được bao nhiêu chai nước mắm hay đưa sản phẩm đến thêm những quốc gia nào, mà còn là khả năng tạo ra giá trị cho cộng đồng xung quanh. Tôi kỳ vọng nghề làm mắm Khúc Phụ không chỉ được nhắc đến như một nghề cổ truyền, mà còn trở thành sinh kế tốt, đủ sức hấp dẫn để người trẻ muốn tìm hiểu, học hỏi và tiếp nối. Một làng nghề chỉ thực sự sống khi người dân có thể sống tốt bằng nghề ấy”, anh chia sẻ.
Ông Nguyễn Văn Tiệm, Chủ tịch UBND xã Hoằng Thanh, cho biết anh Lê Ngọc Anh là một trong những người trẻ dám trở về quê khởi nghiệp, phát triển thương hiệu sản phẩm đặc trưng của địa phương. “Cơ sở mắm Lê Gia cho thấy những sản phẩm dân dã, mang đậm bản sắc quê hương hoàn toàn có thể vươn xa nếu được đầu tư đúng hướng. Việc phát triển sản phẩm truyền thống góp phần nâng cao giá trị kinh tế, tạo sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân địa phương”, ông Tiệm nói.
Theo lãnh đạo UBND xã Hoằng Thanh, để những mô hình như Lê Gia tạo ra tác động rộng hơn đối với cộng đồng, việc liên kết nguyên liệu và tổ chức sản xuất cần tiếp tục được củng cố. Một thương hiệu có thể mở rộng thị trường, nhưng làng nghề chỉ có thể duy trì sức sống khi người dân có đầu ra ổn định, có thu nhập từ công việc và nhìn thấy tương lai của nghề.