Từ khung cửi truyền thống đến sinh kế gia đình
Chiều muộn, trong căn nhà sàn ở buôn A, xã Ea Súp, bên khung dệt, bà H’Rek Hra (76 tuổi) cần mẫn dệt những hoa văn đặc trưng. Với bà H’Rek, dệt thổ cẩm không chỉ là nghề truyền thống được truyền lại từ các thế hệ trước mà còn là công việc giúp tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống gia đình. Từ những tấm vải tự tay dệt nên, bà may thành áo, váy, khăn, địu, túi và nhiều vật dụng khác cho con cháu.
H’Rek bắt đầu học dệt từ khi còn là thiếu nữ, qua sự chỉ bảo của bà và mẹ. Theo thời gian, nhờ kiên trì rèn luyện, bà thành thạo các kỹ thuật dệt, phối màu và tạo hoa văn. Tuy nhiên, cũng có thời gian vì bận rộn với việc mưu sinh, bà phải tạm gác nghề, cất khung cửi vào góc nhà
Khoảng 10 năm trở lại đây, không muốn nghề truyền thống của dân tộc bị mai một, bà tiếp tục gắn bó với khung dệt. Tranh thủ những lúc nông nhàn, bà làm ra các sản phẩm thổ cẩm phục vụ nhu cầu gia đình, duy trì kỹ năng nghề và truyền dạy cho những người có nhu cầu học hỏi, bên cạnh đó bán sản phẩm để kiếm thêm thu nhập.
Một trong những phụ nữ lớn tuổi còn thành thạo nghề dệt ở buôn A là bà H’Sun Siu (72 tuổi). Bà H’Sun Siu cho biết, dệt thổ cẩm từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống người Gia Rai. Trước đây, phụ nữ trong buôn hầu như ai cũng biết dệt, từ trồng bông, kéo sợi, nhuộm màu đến tạo nên những tấm vải mang hoa văn riêng của dân tộc.
Theo bà H’Sun, mỗi sản phẩm thổ cẩm đều đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự khéo léo. Không chỉ phục vụ nhu cầu mặc và sinh hoạt, những tấm vải còn được sử dụng trong các nghi lễ truyền thống, thể hiện nét văn hóa đặc trưng của cộng đồng.
Ngày nay, dù các sản phẩm may mặc công nghiệp ngày càng phổ biến, nghề dệt thổ cẩm vẫn có giá trị riêng. Những sản phẩm làm thủ công, mang hoa văn truyền thống có thể đáp ứng nhu cầu sử dụng, làm quà tặng, đồ lưu niệm và phục vụ khách du lịch yêu thích văn hóa bản địa. Nhiều du khách đến đây họ đã tìm mua các sản phẩm dệt của bà con trong buôn. Đây cũng là cơ hội để người phụ nữ Gia Rai tận dụng sự khéo léo, kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ để tạo thêm sản phẩm, có thêm nguồn thu ngoài sản xuất nông nghiệp.
Trao truyền nghề, mở rộng cơ hội việc làm
Nhận thấy nghề dệt thổ cẩm không chỉ có ý nghĩa bảo tồn văn hóa mà còn có khả năng tạo việc làm tại chỗ, thời gian qua, các ban, ngành địa phương đã quan tâm triển khai các hoạt động gìn giữ, phát huy nghề truyền thống trong cộng đồng.
Xã Ea Súp có 17 thôn, 3 buôn với gần 7.000 hộ dân, trong đó người đồng bào dân tộc thiểu số trên 2.000 hộ. Số hộ nghèo trên địa bàn xã chiếm khoảng 13%, hộ cận nghèo chiếm 12%.
3 buôn đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn xã chủ yếu là người Gia Rai. Những năm qua, họ đang duy trì các nghi lễ truyền thống, câu lạc bộ cồng chiêng. Địa phương đã chú trọng vận động phụ nữ tham gia học nghề, từng bước khôi phục hoạt động dệt thổ cẩm.
Cuối năm 2024, lớp đào tạo nghề dệt thổ cẩm được tổ chức tại thị trấn Ea Súp cũ, nay là xã Ea Súp. Thông qua lớp học, những nghệ nhân lớn tuổi trực tiếp hướng dẫn phụ nữ trẻ các kỹ thuật dệt cơ bản, từ cách mắc sợi, lên khung đến phối màu, tạo hoa văn.
Lớp học tổ chức vào buổi tối, tạo điều kiện để chị em tham gia sau khi hoàn thành công việc đồng áng, nương rẫy. Không gian nhà văn hóa trở thành nơi gặp gỡ, học hỏi và trao truyền nghề giữa các thế hệ phụ nữ Gia Rai.
Chị H’Bônh Siu (SN 1983) chia sẻ, được các nghệ nhân tận tình hướng dẫn, chị cùng một số học viên đã tự dệt những sản phẩm cơ bản. Ban đầu, việc làm quen với khung dệt khá khó khăn bởi mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác. Từ những kiến thức được học, một số chị em đã bắt đầu làm ra sản phẩm phục vụ nhu cầu gia đình, vừa có thêm thu nhập. Với phụ nữ ở địa bàn còn phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp, việc có thêm một nghề thủ công có thể tranh thủ thực hiện lúc nông nhàn mang ý nghĩa thiết thực.
Theo chị H’Bônh Siu, nghề dệt không đòi hỏi người lao động phải rời khỏi buôn làng, có thể thực hiện tại nhà và linh hoạt theo thời gian sản xuất nông nghiệp. Qua đó, phụ nữ vừa có điều kiện chăm lo gia đình, vừa tận dụng thời gian để làm ra sản phẩm có giá trị.
Việc tổ chức lớp dạy nghề dệt thổ cẩm nhằm góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tạo điều kiện để phụ nữ dân tộc thiểu số học thêm nghề, có cơ hội phát triển kinh tế gia đình. Thông qua hoạt động đào tạo, địa phương mong muốn hình thành lực lượng phụ nữ biết dệt, từng bước duy trì hoạt động sản xuất sản phẩm thổ cẩm tại cộng đồng. Thời gian tới, địa phương dự kiến tiếp tục tổ chức thêm các lớp dạy nghề, khuyến khích phụ nữ trẻ tham gia để nghề truyền thống có thêm người kế tục.
Để nghề truyền thống trở thành nguồn thu ổn định
Từ những khung cửi được khôi phục, nghề dệt thổ cẩm ở xã Ea Súp đang có thêm cơ hội phát triển theo hướng vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo sinh kế.
Bà H’Rek tâm sự, để nghề truyền thống thực sự trở thành điểm tựa sinh kế, điều cần thiết là tạo được thị trường cho sản phẩm, bảo đảm đầu ra và thu nhập cho người làm nghề. Khi đó, mỗi khung cửi không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa Gia Rai mà còn trở thành một công cụ tạo việc làm, giúp phụ nữ có thêm nguồn thu, từng bước nâng cao đời sống, góp sức cùng địa phương thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững nơi vùng sâu của tỉnh.
Theo chia sẻ của bà H’Rek, chị em phụ nữ trong buôn tận dụng thời gian rảnh sau lao động sản xuất cùng nhau dệt thổ cẩm. Nhiều chị em tập trung cùng ngồi dệt, trò chuyện, trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ cách phối màu, tạo hoa văn, vừa hỗ trợ nhau hoàn thiện sản phẩm. Cách làm này không chỉ giúp tận dụng thời gian nhàn rỗi để tạo thêm thu nhập mà còn tăng sự gắn kết giữa phụ nữ trong buôn, góp phần duy trì nghề dệt truyền thống.
Đặc biệt, trong quá trình dệt, chị em không chỉ giữ gìn những hoa văn, mẫu mã truyền thống mà còn chủ động sáng tạo, điều chỉnh màu sắc, kiểu dáng và họa tiết theo thị hiếu, nhu cầu của khách hàng. Qua đó, sản phẩm vừa giữ được nét đặc trưng của thổ cẩm Gia Rai, vừa phù hợp hơn với thị trường hiện nay.
Bên cạnh những sản phẩm truyền thống như váy, áo, khăn, địu,... những người phụ nữ Gia Rai sáng tạo thêm các mặt hàng mới như túi xách, ví, khăn choàng, phụ kiện trang trí và đồ lưu niệm. Việc đa dạng hóa sản phẩm xuất phát từ chính nhu cầu của khách hàng sẽ giúp thổ cẩm tiếp cận nhiều đối tượng người mua hơn, đồng thời tạo thêm cơ hội tiêu thụ.
Bà H’Rek cho hay, khi địa phương có các hoạt động du lịch, lễ hội và sự kiện văn hóa, chị em ở buôn tham gia trưng bày giới thiệu, quảng bá sản phẩm thổ cẩm. Qua đó, du khách không chỉ có cơ hội tìm hiểu, mua sắm các sản phẩm thổ cẩm mà còn được trải nghiệm hoạt động dệt, tìm hiểu ý nghĩa những hoa văn truyền thống.
Chiều muộn ở buôn A, tiếng khung cửi vẫn đều đặn vang lên trong những căn nhà sàn. Từ đôi bàn tay của những nghệ nhân cao tuổi đến sự hào hứng của lớp phụ nữ trẻ đang học nghề, những tấm thổ cẩm tiếp tục được dệt nên, mang theo cả giá trị văn hóa và hy vọng cải thiện cuộc sống.
