Thay áo mới cho những triền đồi
Giữa cái nắng khô khốc của vùng đồi núi thuộc xã Bình Phú, khu vườn rừng của ông Trần Văn Biển (68 tuổi, thôn Hòa Hiệp), trên núi Hòn Ngang hiện lên như một “ốc đảo xanh mát”. Những tầng cây nối tiếp nhau, từ sao đen, bưởi da xanh, mít, xoài đến dâu da, chà là... đan xen, phủ kín các triền đồi. Xen giữa màu xanh trù phú ấy là hơn 1.200 gốc sim tím đang được ông chăm chút, gây dựng thành một khu vườn sinh thái.
Ông Biển nói vui rằng, ở tuổi này, nhiều người nghĩ ông sẽ bán vườn lấy tiền tỷ để xây nhà, mua xe và an hưởng tuổi già. Nhưng ít ai biết điều ông mong nhất là được trẻ lại khoảng 15 năm để hoàn thiện mô hình vườn sinh thái hữu cơ gắn với du lịch cộng đồng.
Khoảng 35 năm trước, vợ chồng ông Biển mua đất trên núi Hòn Ngang để phát triển kinh tế gia đình. Ban đầu, ông cải tạo đất trồng mía, ngô, sau đó chuyển sang keo tràm với kỳ vọng có nguồn thu ổn định. Tuy nhiên, qua nhiều vụ sản xuất, ông nhận ra cách canh tác này chưa tạo được giá trị lâu dài cho khu đất.
"Vấn đề nằm ở cây keo mà là cách trồng và khai thác theo chu kỳ ngắn, khiến đất đai dần thoái hóa. Nhiều cây cổ thụ, cây ăn quả lâu năm vốn gắn bó với làng quê cũng lần lượt bị đốn hạ để nhường đất cho keo tràm”, ông Biển tiếc nuối.
Nỗi trăn trở ấy càng lớn khi ông chứng kiến những đồi sim tím từng gắn bó với tuổi thơ mình dần biến mất. Sinh ra và lớn lên giữa vùng đồi núi, ông Biển vẫn nhớ những mùa sim nở hoa, kết trái trên các triền đồi. Sim không chỉ là loài cây mọc hoang mà còn là một phần ký ức của vùng đất, gắn với đời sống người dân qua nhiều thế hệ.
Thế nhưng, cùng với sự mở rộng diện tích keo tràm, những vạt sim tự nhiên ngày càng thu hẹp. Loài cây bản địa từng phủ tím triền đồi dần bị đẩy lùi, nhường chỗ cho những cánh rừng trồng.
Từ năm 2017, ông Biển bắt đầu cải tạo khu đất, chuyển hướng sang xây dựng mô hình vườn rừng sinh thái. Bên cạnh các loại cây ăn quả, sim tím được ông lựa chọn làm cây trồng chủ lực. Ý tưởng nghe có vẻ đơn giản, nhưng để biến một loài cây mọc hoang thành cây trồng có giá trị hàng hóa lại không hề dễ dàng.
Ông Biển cho biết, cũng phải mày mò tìm hiểu đặc tính sinh trưởng, cách nhân giống, chăm sóc và thích nghi của cây sim khi được đưa từ môi trường tự nhiên về vườn. Từ đó ông thuê người dân vào rừng tìm, đào những gốc sim dại mang về ươm trồng. Những gốc cây đầu tiên được đưa xuống đất, nhưng tỷ lệ sống thấp khiến không ít lần ông phải làm lại từ đầu.
Không nản chí, ông Biển tiếp tục thử nghiệm, điều chỉnh cách trồng và chăm sóc. Hàng trăm triệu đồng được đầu tư qua nhiều năm mới từng bước hình thành được vườn sim như hiện nay.
Trong quá trình tìm hướng phát triển, ông Biển còn tìm hiểu các mô hình trồng sim, chế biến sản phẩm và kết hợp du lịch ở Măng Đen (Quảng Ngãi) hay Phú Quốc (An Giang). Những chuyến tìm hiểu thực tế giúp ông có thêm kinh nghiệm, củng cố quyết tâm phát triển cây sim trên chính vùng đất quê nhà.
Hiện vườn sim của ông đã có hơn 1.200 gốc, xen canh với nhiều loại cây ăn trái và cây lâu năm. Sau những năm đầu gây dựng, vườn sim bắt đầu cho thu hoạch ổn định. Quả sim được bán tươi hoặc được ông Biển chế biến thành các sản phẩm như rượu sim, mật sim, sim khô để bán ra thị trường.
Theo ông Biển, vườn sim đã cho thu hoạch khoảng 4 năm nay. Quả sim được tiêu thụ tại nhiều địa phương trong tỉnh Gia Lai và TPHCM. Năm 2025, vườn thu hoạch khoảng 2 tấn quả tươi, bán với giá 50.000 đồng/kg. Đợt thu hoạch gần nhất, sản lượng tiếp tục đạt hơn 2 tấn, giá bán giữ ổn định ở mức này.
Mỗi mùa sim chín, ngoài lao động trong nhà, ông Biển còn thuê lao động địa phương thu hái, với tiền công khoảng 250.000 đồng/người/ngày. Ngoài nguồn thu từ sim, các loại cây ăn quả như bưởi da xanh, mít Thái, xoài... cũng góp phần cải thiện kinh tế gia đình.
Mở lối du lịch xanh
Dưới chân núi Hòn Ngang là làng Kon Mon, nơi gần 400 hộ đồng bào Ba Na sinh sống qua nhiều thế hệ. Không chỉ có những nếp nhà truyền thống, vùng đất này còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc như nghề dệt thổ cẩm, múa xoang, cồng chiêng,... Bao quanh làng là những cánh rừng, con suối và cảnh quan tự nhiên còn nhiều nét hoang sơ.
Đây là những lợi thế để phát triển du lịch cộng đồng, nhưng lâu nay chưa được khai thác tương xứng. Sinh kế của phần lớn người dân vẫn dựa vào sản xuất nông nghiệp, trong đó keo, tràm là những loại cây trồng phổ biến.
Trong bối cảnh ấy, mô hình vườn rừng của ông Biển cũng mở một hướng đi mới cho địa phương. Một trong những thay đổi dễ nhận thấy tại khu vườn là sức hút vào mùa sim nở hoa. Khi những chùm hoa tím bung nở trên các triền đồi, cả khu vực như được khoác lên một diện mạo mới.
Thay vì chỉ tập trung vào một loại cây trồng, ông Biển xây dựng khu vườn với nhiều tầng cây, kết hợp cây lấy gỗ, cây ăn quả và cây bản địa. Cách làm này vừa tạo nguồn thu từ nhiều sản phẩm, vừa góp phần duy trì độ che phủ, cải thiện cảnh quan và đa dạng hệ sinh thái trên đất đồi.
Sắc tím nổi bật giữa màu xanh của cây rừng, cây ăn quả tạo nên khung cảnh khác biệt, thu hút người dân và du khách đến tham quan, chụp ảnh.
Không dừng lại ở việc gây dựng vườn sim, ông còn tìm tòi phương pháp canh tác theo hướng hữu cơ, tự sản xuất phân bón hữu cơ và chế phẩm vi sinh để chăm sóc cây trồng. Những kinh nghiệm tích lũy được trong quá trình sản xuất cũng được ông chia sẻ với người dân địa phương, nhất là bà con Ba Na ở làng Kon Mon.
Ông Biển mong muốn người dân thay đổi cách nghĩ trong sản xuất, không chỉ trông chờ vào cây keo, tràm mà mạnh dạn đa dạng hóa cây trồng, tận dụng lợi thế đất đai và điều kiện tự nhiên để phát triển những mô hình có giá trị lâu dài hơn.
Từ một khu vườn chủ yếu phục vụ sản xuất, nơi đây đang dần trở thành điểm trải nghiệm thiên nhiên. Du khách có thể tham quan vườn cây, tìm hiểu quá trình trồng và chăm sóc sim, thưởng thức các sản phẩm chế biến từ quả sim, đồng thời khám phá cảnh quan núi rừng Hòn Ngang, những giá trị văn hóa sẵn có của cộng đồng Ba Na ở Kon Mon.
Ông Đặng Bảo Toàn - Phó Chủ tịch UBND xã Bình Phú (Gia Lai), đánh giá mô hình trồng sim của ông Trần Văn Biển bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế, góp phần tạo sinh kế và việc làm cho người dân địa phương. Theo ông Toàn, sim là loại cây khó trồng, đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc cao, việc di thực từ tự nhiên về canh tác cũng không hề đơn giản. Việc xây dựng thành công vườn sim của ông Biên cho thấy sự kiên trì cùng quá trình nghiên cứu, tích lũy kinh nghiệm của ông trong nhiều năm.
“Mô hình này phù hợp với định hướng phát triển du lịch cộng đồng của địa phương. Thời gian tới, xã sẽ đưa mô hình của ông Biển trở thành một điểm tham quan, trải nghiệm cho du khách”, ông Toàn cho biết.
Tuy nhiên, theo lãnh đạo địa phương, để phát triển bền vững, mô hình cần được đầu tư bài bản hơn, đặc biệt chú trọng công tác bảo vệ rừng, giữ gìn nguồn nước và cảnh quan sinh thái trên các sườn đồi. Địa phương cũng đang hỗ trợ ông Biển hoàn thiện các thủ tục để xây dựng sản phẩm OCOP từ các sản phẩm chế biến từ sim, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu.
