Bỏ phố về núi, cô gái Cờ Lao lập hợp tác xã tạo sinh kế cho bà con đồng bào

Từ mong ước nông sản không cần giải cứu

Sau khi tốt nghiệp Khoa Quốc tế học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), chị Lưu Thị Hòa (dân tộc Cờ Lao, thôn Tân Tiến, xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang) quyết định trở về quê hương, khởi nghiệp từ nông sản địa phương. Dù không được đào tạo về nông nghiệp, những trăn trở về đầu ra nông sản đã thôi thúc chị lựa chọn con đường này.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nông, từ nhỏ Hòa đã theo mẹ làm vườn, quen với nhịp sống trên cao nguyên đá. Khi học đại học, chị tham gia Câu lạc bộ Sinh viên Hà Giang, thường xuyên góp mặt trong các hoạt động thiện nguyện, giải cứu nông sản.

Những lần trực tiếp bán hàng giúp chị nhận ra: người dân có sản phẩm, có công sức sản xuất nhưng đầu ra thiếu ổn định, nhiều mặt hàng phải trông chờ vào những đợt giải cứu.

"Khi học đại học ở Hà Nội, tôi thường xuyên tổ chức, tham gia các hoạt động thiện nguyện và giải cứu nông sản. Trong quá trình đó, tôi nhận ra việc nông sản liên tục phải giải cứu là một vấn đề cần được giải quyết", Hòa chia sẻ.

Sau khi tốt nghiệp đại học và đi làm tại một công ty ở Hà Nội, cô gái dân tộc Cờ Lao nung nấu ý tưởng khởi nghiệp. Và Hòa nghĩ ngay đến những món nông sản - sản phẩm nhiều nhất ở quê mình.

"Gia đình tôi có truyền thống nuôi ong từ lâu. Tôi nhận thấy mật ong có hương vị đặc trưng, thơm ngon và khi bán thử trên mạng cũng nhận được sự quan tâm của khách hàng. Nếu phát triển một sản phẩm mới sẽ cần nhiều nguồn lực, vì vậy, tôi quyết định tạm gác việc trồng rau, tập trung phát triển mật ong bạc hà", Hòa nhớ lại. Từ lựa chọn này, mật ong bạc hà dần trở thành một trong những sản phẩm chủ lực của HTX Po Mỷ.

... đến Giám đốc HTX có doanh thu tỷ đồng

Với Hòa, tìm đầu ra không đơn thuần là thu mua nông sản rồi bán lại. Muốn người dân có thu nhập tốt hơn, sản phẩm phải được kiểm soát chất lượng, chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu. HTX Po Mỷ từng bước tổ chức liên kết với các hộ nuôi ong, trồng lê và cung cấp nông sản, đồng thời đầu tư thiết bị phục vụ chế biến.

Danh mục sản phẩm mang thương hiệu Po Mỷ dần được mở rộng, gồm mật ong hoa bạc hà, chè Shan tuyết, hồng trà, cao ấu tẩu, thịt trâu gác bếp, lạp sườn, tinh bột nghệ và các sản phẩm chế biến từ lê. HTX hiện có hai sản phẩm OCOP, vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP và nhà xưởng đạt tiêu chuẩn HACCP.

Những thay đổi trong cách làm góp phần nâng giá trị sản phẩm, đồng thời tạo thêm đầu ra cho nông sản địa phương. Sau gần 10 năm hoạt động, Po Mỷ từng liên kết với khoảng 100 hộ dân. Do đặc thù từng chuỗi sản phẩm và có giai đoạn phải dừng một số hoạt động, số hộ tham gia thay đổi theo thời điểm. Hiện HTX liên kết với khoảng 30 hộ trồng lê, nuôi ong và cung cấp một số nông sản khác.

Ở từng chuỗi sản xuất, quy mô liên kết có sự khác nhau. HTX từng kết nối với các hộ nuôi khoảng 1.500 đàn ong, 15 hộ trồng lê với sản lượng khoảng 50 tấn mỗi năm; vùng nguyên liệu sâm khoai được mở rộng tại 7 xã, diện tích khoảng 14ha.

Hiện HTX Po Mỷ có 8 lao động thường xuyên và khoảng 20-30 lao động thời vụ. Theo số liệu HTX cung cấp, lao động thường xuyên có thu nhập khoảng 5 triệu đồng/người/tháng, lao động thời vụ được trả khoảng 230.000 đồng/ngày. Doanh thu của mô hình tăng từ khoảng 900 triệu đồng năm 2020 lên 1,6 tỷ đồng năm 2024, lợi nhuận năm 2025 đạt 312 triệu đồng.

Trong chuỗi liên kết mật ong năm 2023, khi đồng hành cùng Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, HTX có 11 hộ cận nghèo và 2 hộ nghèo tham gia. Tuy nhiên, với chị, điều quan trọng nhất là giúp người dân có thêm việc làm, đầu ra cho sản phẩm và nguồn thu cải thiện cuộc sống.

“Trong hoạt động thường ngày, khi đồng hành với người dân, tôi không đặt nặng việc họ thuộc hộ nghèo hay không. Điều quan trọng là họ có công việc, có thêm sinh kế, tạo ra thu nhập để nuôi sống bản thân và gia đình”, Hòa chia sẻ.

Với nữ giám đốc, hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở số lao động được tuyển dụng hay sản lượng nông sản tiêu thụ. Quá trình liên kết còn giúp người dân thay đổi cách tổ chức sản xuất, làm quen với yêu cầu về chất lượng và nhu cầu thị trường.

"Một cá nhân hay một HTX không thể thay đổi được điều gì quá lớn lao, nhưng sự thay đổi có thể bắt đầu từ những điều nhỏ nhất. Trước đây người dân chủ yếu sử dụng điện thoại để nghe gọi, nhưng qua quá trình làm việc, HTX đã hướng dẫn họ sử dụng smartphone để quay video, chụp ảnh, gửi thông tin và trao đổi công việc qua Zalo. Đó cũng là những thay đổi trong đời sống của người dân", Hòa cho biết.

Mở rộng vùng trồng, tạo việc làm cho bà con đồng bào

Bên cạnh chế biến, chuyển đổi số là hướng đi Hòa lựa chọn để rút ngắn khoảng cách giữa người sản xuất và thị trường. Ngay từ khi khởi nghiệp, chị đã sử dụng Facebook để quảng bá, bán hàng. Bước ngoặt đến vào năm 2020, khi dịch COVID-19 khiến các cửa hàng, điểm bán trực tiếp phải đóng cửa.

HTX Po Mỷ đẩy mạnh bán hàng qua Facebook, Zalo, TikTok và các sàn thương mại điện tử như Shopee. Hiện khoảng 90% lượng khách hàng của HTX đến từ kênh trực tuyến.

Chuyển đổi số cũng được chị Hòa xem là công cụ để thay đổi cách người dân làm việc. “Trước đây, nhiều phụ nữ lớn tuổi ở Hà Giang còn hạn chế sử dụng điện thoại thông minh, nhưng đến nay đã biết đăng bài trên mạng xã hội, thậm chí tự tin livestream bán hàng. Có những người ban đầu lo lắng, không biết nói gì khi lên sóng, nhưng sau đó lại rất hào hứng, chia sẻ liên tục. Đó là những thay đổi tích cực ”, chị Hòa kể.

Dẫu vậy, hành trình phát triển HTX vẫn còn nhiều trở ngại. HTX Po Mỷ thiếu nhân sự có kinh nghiệm, Giám đốc phải đảm nhiệm nhiều công việc từ vận hành đến bán hàng. Nguồn vốn, thị trường và khả năng tổ chức sản xuất cũng là những bài toán cần giải quyết nếu muốn mở rộng quy mô.

"Đất nông nghiệp ở Đồng Văn rất ít, số loại cây trồng phù hợp cũng hạn chế. Nếu sản xuất nhỏ lẻ, thị trường tiêu thụ và doanh thu đều thấp, nhưng muốn mở rộng quy mô lại thiếu đất và vùng nguyên liệu. Nhu cầu thị trường có, song nguồn cung chưa thể đáp ứng ổn định. Đây cũng là khó khăn khiến HTX chưa thể phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm mới”, Hòa băn khoăn.

Những năm tới, Po Mỷ đặt mục tiêu ra mắt bộ sản phẩm chế biến từ lê và gừng, đồng thời liên kết thêm khoảng 30-40 hộ trồng hai loại cây này. Xa hơn, Giám đốc HTX Po Mỷ mong muốn doanh thu HTX tăng gấp ba lần trong 3-5 năm, tạo thêm ít nhất 10 việc làm thường xuyên và mở rộng số lao động thời vụ.

Trong 10 năm gây dựng và phát triển HTX Po Mỷ, Lưu Thị Hòa được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng, danh hiệu. Tuy nhiên, với nữ giám đốc trẻ, mục tiêu không chỉ là mở rộng quy mô HTX mà còn tạo đầu ra ổn định, giúp người dân bán nông sản đúng giá trị, có thêm việc làm và cải thiện thu nhập ngay trên quê hương. Qua đó, đồng bào có thể sống được bằng chính những sản vật của cao nguyên đá.