Những vườn dó bầu mang lại cuộc sống đủ đầy
Về xã Phúc Trạch (Hà Tĩnh), màu xanh của những vườn dó bầu (dó trầm) trải dài xen giữa những nếp nhà bình dị. Trong làn gió thoảng hương trầm, câu chuyện đổi thay của miền quê này cũng bắt đầu từ những gốc cây được người dân kiên trì vun trồng qua năm tháng. Từ chỗ chỉ bán cây nguyên liệu, nhiều hộ đã đầu tư chế biến sâu, phát triển sản phẩm trầm hương, gây dựng cơ sở sản xuất, hợp tác xã, tạo việc làm và vươn lên làm giàu ngay trên quê hương.
Những khoảng đất trước đây chưa mang lại nhiều giá trị kinh tế nay được người dân tận dụng để trồng dó. Với họ, mỗi cây dó được chăm sóc qua năm tháng là một khoản tích lũy cho tương lai.
Sinh ra và lớn lên tại Phúc Trạch, ông Phạm Ngọc Hà (50 tuổi) đã có hơn 20 năm gắn bó với nghề trồng dó bầu, tạo trầm và chế biến các sản phẩm từ trầm hương. Hiện gia đình ông sở hữu khoảng 6ha dó bầu với hàng chục nghìn cây, có độ tuổi từ 10-20 năm. Diện tích vườn được thu hoạch luân phiên, tạo nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Không dừng lại ở việc trồng và bán cây, ông Hà còn xây dựng cơ sở sản xuất Trầm Hà Anh, từng bước hoàn thiện quy trình chế tác, đưa nguyên liệu dó bầu trở thành những sản phẩm có giá trị cao hơn như trầm phong thủy, nhang trầm, nụ trầm hương và tinh dầu trầm.
Trong xưởng sản xuất, ông Hà cẩn thận dùng dụng cụ chuyên dụng gọt, đẽo từng lớp gỗ trên khúc dó bầu. Lớp gỗ trắng bên ngoài dần được bóc tách, để lộ những đường vân sẫm màu nằm sâu bên trong. Đó chính là phần gỗ đã tích tụ trầm sau quá trình hình thành kéo dài trong thân cây. Theo ông Hà, trầm hương hình thành từ phản ứng tự nhiên của cây dó trước những tổn thương. Qua thời gian, phần nhựa cây tích tụ, biến đổi trong điều kiện môi trường thích hợp, tạo nên những vùng gỗ chứa trầm với màu sắc, mùi hương và giá trị khác nhau.
“Để có được trầm không phải chuyện ngày một ngày hai. Người trồng phải kiên trì chăm sóc, chờ cây đủ tuổi rồi mới tiến hành các công đoạn tạo trầm. Cây càng có thời gian sinh trưởng lâu, nếu tạo được trầm chất lượng thì giá trị càng cao”, ông Hà chia sẻ.
Nhờ phát triển sản xuất, cơ sở của gia đình ông không chỉ tạo nguồn thu từ diện tích vườn trồng mà còn giải quyết việc làm cho nhiều lao động trên địa bàn, với mức thu nhập ổn định. Theo ông Hà, điều đáng mừng là cây dó bầu đã mở ra hướng làm ăn lâu dài ngay trên quê hương, giúp người dân có thêm lựa chọn thay vì phải rời quê đi làm ăn xa.
Cũng chọn gắn bó với cây dó bầu, vợ chồng chị Trương Thị Thu Hiền (42 tuổi, trú thôn Phúc Lĩnh) đã trở về quê lập nghiệp sau nhiều năm làm việc tại miền Nam. Năm 2012, nhận thấy tiềm năng của cây dó bầu trên chính mảnh đất quê mình, anh Bùi Thức Chính (SN 1982, chồng chị Hiền) cùng vợ bắt đầu mở rộng diện tích trồng dó bầu, thu hoạch nguyên liệu bán cho thương lái. Tuy nhiên, nhận thấy việc chỉ bán cây thô chưa khai thác hết giá trị kinh tế, anh Chính tìm hiểu, học hỏi thêm kinh nghiệm chế tác và sản xuất các sản phẩm từ trầm.
Khi sản xuất dần đi vào ổn định, thị trường có thêm đầu ra, năm 2021, vợ chồng chị thành lập HTX Hương trầm Hiền Linh, từng bước đưa hoạt động sản xuất từ quy mô hộ gia đình lên mô hình hợp tác xã. Hiện HTX có 7 lao động làm việc thường xuyên, đồng thời duy trì khoảng 5ha dó bầu. Trong đó, 2ha đã được cấy tạo trầm, diện tích còn lại đang tiếp tục được chăm sóc, chờ đủ tuổi khai thác.
Trong căn nhà nằm dưới những tán dó bầu xanh mát, chị Hiền cùng các lao động tất bật với những công đoạn sản xuất nhang trầm phục vụ thị trường. Từ nguyên liệu ban đầu, qua quá trình chế biến, các sản phẩm được hoàn thiện, đóng gói để đưa đến tay khách hàng.
“Trước đây, người dân trong vùng chủ yếu trồng dó rồi bán cây cho thương lái. Nhưng khi có thêm những cơ sở chế biến, nghề trồng dó dần phát triển thành một hướng sản xuất hàng hóa. Bây giờ về Phúc Trạch, đi đâu cũng thấy màu xanh của cây dó, nhiều gia đình có thêm thu nhập, cuộc sống ổn định hơn”, chị Hiền chia sẻ.
Không chỉ tạo việc làm cho các thành viên, HTX còn từng bước đầu tư máy móc, cải tiến quy trình sản xuất, mở rộng kênh tiêu thụ. Sản phẩm được giới thiệu tại các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại và trung tâm thương mại, giúp cơ sở tiếp cận thêm nhiều khách hàng.
Từ người đi tìm trầm đến người gây dựng nghề trên đất quê
Đằng sau những vườn dó bầu xanh tốt hôm nay là hành trình gây dựng nghề của những người đã dành nhiều năm gắn bó với cây dó. Trong đó, cụ Đinh Công Ánh, nay đã gần 100 tuổi, được nhiều người dân Phúc Trạch nhắc đến như một trong những người tiên phong đưa cây dó từ rừng về trồng trong vườn nhà. Trong căn nhà nép mình dưới những tán cây xanh, dù tuổi đã cao, cụ Ánh vẫn còn minh mẫn.
Mỗi lần nhắc đến những ngày đầu gây dựng vườn dó, ánh mắt cụ lại ánh lên niềm tự hào. Trước khi trở thành người tiên phong trồng dó bầu, cụ Ánh từng có quãng thời gian dài theo chân những người đi tìm trầm, băng rừng, lội suối qua nhiều cánh rừng nguyên sinh ở miền Trung để tìm kiếm loại gỗ quý.
“Ngày trước đi tìm trầm cực lắm. Có chuyến cả tháng trời ăn ngủ trong rừng, nhiều người bị sốt rét quật ngã hoặc gặp nạn giữa núi sâu không trở về được”, cụ Ánh nhớ lại.
Những chuyến đi dài ngày khiến cụ chứng kiến cảnh cây dó trong tự nhiên ngày càng khan hiếm. Từ suy nghĩ phải giữ lại giống cây quý, vào những năm 1980, cụ bắt đầu mang hạt giống dó từ rừng về ươm trong khu vườn của gia đình. Thời điểm ấy, việc đưa một loại cây vốn sinh trưởng trong rừng về trồng tại vườn nhà chưa được nhiều người tin tưởng. Cây dó cần thời gian dài để phát triển, trong khi việc tạo trầm và thu hoạch đòi hỏi sự kiên trì.
Thế nhưng, cụ Ánh vẫn bền bỉ với công việc của mình. Từ những cây giống ban đầu, diện tích dó bầu dần được mở rộng. Khi cây trưởng thành, có thể tạo trầm và mang lại giá trị kinh tế, nhiều người trong vùng bắt đầu tìm đến, học hỏi và nhân rộng diện tích trồng.
"Giờ nhiều gia đình nhờ trầm mà vươn lên thành tỷ phú, sở hữu nhiều diện tích trầm, tôi cũng vui, phấn khởi phần nào. Trầm trước mọc len lỏi ở vườn nhà, chặt làm gỗ, củi, giờ trở thành cây phát triển kinh tế chủ lực của địa phương", cụ Ánh nói.
Theo người dân địa phương, giá trị của cây dó không chỉ nằm ở khoản thu sau mỗi lần khai thác mà còn ở khả năng tích lũy lâu dài. Người trồng có thể chăm sóc, duy trì vườn cây qua nhiều năm, chủ động lựa chọn thời điểm thu hoạch phù hợp. Với những hộ có diện tích lớn, vườn dó còn là tài sản có giá trị, được gìn giữ và đầu tư cho các thế hệ sau. Tuy nhiên, để cây dó thực sự trở thành sinh kế bền vững, người dân không thể chỉ trông chờ vào việc bán nguyên liệu.
Thời gian sinh trưởng dài, chi phí chăm sóc và những biến động của thị trường đòi hỏi người trồng phải có hướng sản xuất phù hợp. Đây cũng là lý do ngày càng nhiều hộ dân ở Phúc Trạch chuyển sang đầu tư chế biến, đa dạng hóa sản phẩm nhằm nâng cao giá trị trên cùng một diện tích trồng.
Nâng giá trị cây dó, mở hướng làm giàu bền vững
Từ những hộ trồng dó ban đầu, đến nay Phúc Trạch đã hình thành vùng nguyên liệu tập trung, cùng với sự phát triển của các cơ sở chế tác, hợp tác xã và hộ kinh doanh sản phẩm trầm hương.
Theo lãnh đạo xã Phúc Trạch, địa phương hiện có khoảng 400ha trồng dó bầu, là một trong những vùng trồng trọng điểm của tỉnh Hà Tĩnh. Trên nền tảng vùng nguyên liệu sẵn có, xã đang từng bước định hướng người dân nâng cao giá trị cây trồng thông qua phát triển chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Hiện nhiều cơ sở, hợp tác xã đã mạnh dạn đầu tư thiết bị, phát triển các dòng sản phẩm như nhang trầm, hương trầm, tinh dầu và đồ mỹ nghệ từ trầm hương. Đáng chú ý, một số sản phẩm địa phương như Hương trầm Đinh Gia, Hương trầm Hiền Linh, Hương trầm Thọ Nga đã được công nhận OCOP 3 sao. Đây là cơ sở để các cơ sở sản xuất nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và từng bước đưa sản phẩm trầm hương Phúc Trạch tiếp cận thị trường rộng hơn.
Sự phát triển của các mô hình sản xuất cũng tạo ra những chuyển biến trong đời sống người dân. Nếu trước đây nhiều gia đình chỉ trồng dó, chờ đến kỳ khai thác để bán cho thương lái thì nay đã có thêm lựa chọn tham gia các công đoạn chế biến, kinh doanh sản phẩm. Giá trị cây trồng vì thế không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn được gia tăng qua quá trình sản xuất và tiêu thụ.
Đánh giá về hướng phát triển này, ông Lê Đăng Phúc, Phó Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Hà Tĩnh cho rằng, việc hình thành các hợp tác xã, cơ sở chế biến tại vùng trồng dó bầu là hướng đi cần thiết để khai thác tốt hơn tiềm năng, lợi thế địa phương. Khi người dân liên kết sản xuất, đầu tư máy móc, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường, giá trị sản phẩm được nâng lên, đồng thời tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho lao động nông thôn. Tuy nhiên, để phát triển lâu dài, các mô hình cần chú trọng chất lượng nguyên liệu, quy trình chế biến, xây dựng thương hiệu và liên kết đầu ra. Việc phát triển vùng trồng cũng cần gắn với nhu cầu thị trường, tránh tình trạng mở rộng diện tích tự phát, thiếu tính toán về đầu ra sản phẩm.
