Đánh thức tinh hoa thảo dược, mở lối thoát nghèo ở Yên Trạch

Đánh thức giá trị từ núi rừng

Những ngày đầu tiếp nhận Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Tiên Phong năm 2022, Nguyễn Quốc Hoàng (sinh năm 1991, xã Yên Trạch, tỉnh Thái Nguyên) không có nhiều thuận lợi. Sản phẩm làm ra thiếu thị trường tiêu thụ, các thành viên chưa mặn mà với sản xuất, HTX đứng trước nguy cơ ngừng hoạt động. Vốn ít, kinh nghiệm tổ chức sản xuất còn hạn chế, niềm tin của người dân cũng là bài toán phải giải quyết.

Nhưng thay vì tìm một công việc ổn định nơi đô thị, chàng trai được đào tạo tại Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp Thái Nguyên, có nền tảng hiểu biết về y học cổ truyền, lại lựa chọn trở về quê hương. Với Hoàng, đất đai, cây dược liệu và tri thức dân gian của người Tày có thể trở thành nền tảng để phát triển sản xuất, tạo sinh kế cho người dân.

Ý tưởng “Tinh hoa thảo dược người Tày” ra đời từ suy nghĩ ấy. Anh lựa chọn mướp đắng rừng làm sản phẩm chủ lực, kết hợp các loại thảo dược bản địa để xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển sản phẩm và từng bước hình thành chuỗi giá trị.

Mướp đắng rừng, còn gọi là khổ qua rừng, vốn là loại cây quen thuộc trong đời sống đồng bào miền núi. Từ nguyên liệu dân gian, HTX từng bước đưa cây dược liệu vào quy trình sản xuất, chế biến thành trà túi lọc, dược liệu sấy khô, lá tắm thảo dược theo bài thuốc người Tày và nhiều dòng sản phẩm khác.

Cách làm ấy không chỉ tạo giá trị gia tăng cho cây dược liệu, mà còn mở ra hướng khai thác những nguồn tài nguyên sẵn có tại địa phương. Thay vì bán nguyên liệu thô với giá trị thấp, người dân có thêm cơ hội tham gia vào chuỗi sản xuất, cung ứng, từng bước nâng cao thu nhập.

Đến nay, HTX đã phát triển nhiều dòng sản phẩm từ mướp đắng rừng và thảo dược bản địa. Trong đó, trà mướp đắng rừng Phú Lương đạt chứng nhận OCOP 3 sao, được công nhận là sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu của tỉnh năm 2024 và sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu năm 2025. Doanh thu HTX hiện đạt khoảng 2 tỷ đồng/năm.

Từ những biến cố đến quyết tâm làm lại

Con đường khởi nghiệp của Hoàng không chỉ có những bước tiến. Tháng 9/2024, bão Yagi cuốn trôi hơn 3 ha dược liệu, gây thiệt hại nặng nề cho vùng nguyên liệu. Khi những khó khăn chưa kịp khắc phục, đầu năm 2025, vụ hỏa hoạn tại xưởng sản xuất trà tiếp tục khiến hoạt động của HTX bị gián đoạn, thiệt hại lớn về máy móc và nguyên liệu.

Với một mô hình còn non trẻ, những tổn thất ấy có thể khiến mọi nỗ lực trước đó trở về vạch xuất phát. Nhưng Hoàng lựa chọn bắt tay khôi phục sản xuất.

Chỉ sau hơn một tháng, hơn 6.000 sản phẩm trà đã được xuất bán trở lại. Con số không quá lớn, nhưng với một HTX ở địa bàn miền núi vừa trải qua thiên tai, hỏa hoạn, đó là dấu hiệu cho thấy mô hình vẫn có thể đứng vững.

Điều đáng nói, những người tham gia mô hình không chỉ có lao động tại xưởng chế biến. Chuỗi sản xuất còn mở rộng đến các hộ trồng, chăm sóc, thu hoạch và cung ứng nguyên liệu. Khi cây dược liệu có đầu ra, những diện tích đất trước đây sản xuất manh mún, hiệu quả thấp có thêm cơ hội được khai thác theo hướng hàng hóa.

Khi cây dược liệu trở thành sinh kế

Với nhiều hộ dân Yên Trạch, tham gia chuỗi cung ứng dược liệu không đơn thuần là thay đổi loại cây trồng, mà còn là thay đổi cách nghĩ về sản xuất.

Chị N.H.T. là một trong những hộ tham gia cung ứng nguyên liệu cho HTX. Trước đây, sản phẩm nông nghiệp của gia đình chủ yếu tiêu thụ tại chợ, giá bán thấp, đầu ra thiếu ổn định. Việc sản xuất vì thế không mang lại hiệu quả như mong muốn.

“Trước đây, sản phẩm làm ra không có đầu ra ổn định, bán ngoài chợ chẳng được bao nhiêu nên gia đình cũng chán. Từ khi tham gia cung ứng nguyên liệu cho HTX, gia đình được hướng dẫn sản xuất theo quy trình an toàn, thu nhập tăng lên. Nhờ đó, đời sống được cải thiện, các con có điều kiện học hành đầy đủ hơn”, chị T. chia sẻ.

Hoàng cho biết, thu nhập từ trồng dược liệu của các hộ tham gia đạt khoảng 12 - 25 triệu đồng/sào (360m2), cao hơn đáng kể so với một số cây trồng truyền thống như ngô, lúa. Trong đó, nhiều hộ nghèo, hộ cận nghèo sau khi tham gia chuỗi cung ứng đã từng bước cải thiện thu nhập, vươn lên trở thành hộ có mức sống trung bình, hộ khá.

Từ những diện tích dược liệu, người dân không chỉ có thêm nguồn thu, mà còn có cơ hội tiếp cận kỹ thuật sản xuất, quy trình an toàn và thông tin thị trường. Đây là những yếu tố quan trọng giúp sinh kế duy trì lâu dài, hạn chế nguy cơ tái nghèo.

Với Hoàng, thành quả lớn nhất không chỉ là doanh thu hay số lượng sản phẩm bán ra, mà là việc người dân có thêm niềm tin vào sản xuất trên chính mảnh đất quê hương.

Thời gian tới, HTX định hướng mở rộng vùng dược liệu lên 15 ha, phát triển thêm khoảng 10 ha chè hữu cơ, nâng cao chất lượng sản phẩm, hướng tới OCOP 4-5 sao. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, mở rộng thị trường và kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa dược liệu bản địa.

Giảm nghèo từ những sinh kế phù hợp

Câu chuyện khởi nghiệp của Nguyễn Quốc Hoàng cũng phản ánh hướng đi trong công tác giảm nghèo tại Yên Trạch. Đó là khai thác lợi thế địa phương, phát triển sản xuất phù hợp và từng bước nâng cao năng lực tự vươn lên của người dân.

Những năm qua, xã đã triển khai nhiều mô hình chăn nuôi, trồng trọt hiệu quả, góp phần giúp hàng trăm hộ dân có việc làm, tăng thu nhập. Các mô hình bò lai Sind, trâu sinh sản, dê lai sinh sản được duy trì, nhân rộng tại nhiều xóm, phù hợp với điều kiện địa hình, thổ nhưỡng và tập quán sản xuất.

Cùng với đó, địa phương khuyến khích các hộ liên kết theo nhóm, tổ hợp tác, tiến tới hình thành HTX sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Việc kết nối tiêu thụ thông qua doanh nghiệp, thương lái và HTX được đẩy mạnh, góp phần giảm rủi ro đầu ra.

Trong lĩnh vực trồng trọt, chè, gỗ, cây ăn quả và cây dược liệu được xác định là những cây trồng chủ lực. Hiện toàn xã có 6 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP cấp tỉnh, hơn 4.160 ha rừng được cấp chứng chỉ FSC, góp phần tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng nghìn lao động nông thôn.

Để người dân không bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển, Yên Trạch còn chú trọng giảm nghèo về thông tin. Hiện 100% nhà văn hóa xóm được phủ sóng Internet/4G. Công tác tuyên truyền, tập huấn chính sách, hướng dẫn vay vốn, kỹ thuật sản xuất được triển khai thông qua hệ thống truyền thanh, bảng tin cộng đồng, mạng xã hội và các hoạt động tại cơ sở. Bên cạnh đó, người dân được hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh, sàn thương mại điện tử để quảng bá, tiêu thụ nông sản.

Lãnh đạo UBND xã Yên Trạch cho biết, kết quả giảm nghèo của địa phương đến từ sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, tinh thần đoàn kết của Nhân dân và những cách làm phù hợp với điều kiện thực tế. Trong đó, điều quan trọng không chỉ là hỗ trợ vốn, vật nuôi, mà còn phải trao cho người dân phương pháp làm ăn, kỹ năng sản xuất để tự vươn lên.

Theo định hướng đến năm 2030, Yên Trạch phấn đấu trở thành xã nông thôn mới nâng cao, xây dựng chuỗi giá trị nông - lâm nghiệp bền vững, lấy chè, gỗ và sản phẩm OCOP làm trụ cột. Địa phương chú trọng đào tạo nghề, hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, phát triển du lịch sinh thái gắn với bản sắc văn hóa.