Từ những luống sâm đầu tiên trên mảnh đất cằn
Trên những mảnh đất nông nghiệp thôn Phú Hòa, xã Hương Xuân (Hà Tĩnh), màu xanh của những luống sâm Bố Chính đang dần thay thế những diện tích sắn, ngô vốn đã gắn bó với người dân qua nhiều năm. Không chỉ làm thay đổi diện mạo đồng ruộng, loại cây dược liệu này còn mang theo kỳ vọng về một hướng phát triển kinh tế mới trên vùng đất từng được xem là khó tạo ra giá trị cao.
Trước đây, phần lớn diện tích đất nông nghiệp tại Hương Xuân, thuộc địa phận huyện Hương Khê cũ, là đất gò đồi, điều kiện canh tác không thực sự thuận lợi. Người dân chủ yếu trồng sắn, ngô và một số cây hoa màu truyền thống. Dù không đòi hỏi kỹ thuật quá phức tạp, những loại cây này lại cho giá trị kinh tế thấp, thu nhập phụ thuộc nhiều vào thời tiết và giá cả thị trường. Đời sống của không ít hộ dân vì thế vẫn còn nhiều khó khăn.
Năm 2020, sau khi tìm hiểu về các loại dược liệu có khả năng thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng địa phương, anh Phan Văn Sáng (thôn Phú Hòa) đã mạnh dạn cải tạo hơn 2 sào đất để xuống giống sâm Bố Chính. Thời điểm đó, đây vẫn là loại cây trồng khá mới mẻ đối với người dân trong vùng.Việc lựa chọn một loại cây chưa có nhiều kinh nghiệm sản xuất khiến gia đình không khỏi băn khoăn, nhất là khi chưa thể đánh giá đầy đủ khả năng thích nghi cũng như hiệu quả kinh tế.
“Ban đầu tôi chỉ trồng thử nghiệm với diện tích nhỏ trong vườn. Sau một thời gian, thấy cây sinh trưởng tốt, ít sâu bệnh, củ phát triển và đầu ra có triển vọng nên gia đình quyết định mở rộng diện tích”, anh Sáng chia sẻ.
Từ vài luống sâm ban đầu, diện tích trồng của gia đình từng bước được mở rộng. Những kết quả tích cực trong quá trình canh tác cũng giúp anh Sáng có thêm cơ sở để tin tưởng vào lựa chọn của mình.
Theo anh Sáng, sâm Bố Chính không phải loại cây cứ xuống giống là có thể thu hoạch thuận lợi. Dù thích nghi khá tốt với điều kiện đất đai ở Hương Xuân, cây vẫn đòi hỏi quy trình chăm sóc cẩn thận, đặc biệt trong những thời điểm thời tiết diễn biến bất lợi.
Mưa kéo dài, độ ẩm cao hoặc những đợt rét đậm có thể khiến cây phát sinh nấm bệnh, thối rễ, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng và chất lượng củ. Người trồng phải thường xuyên kiểm tra ruộng, chủ động các biện pháp phòng bệnh, điều tiết độ ẩm và chăm sóc theo từng giai đoạn phát triển.
“Trồng sâm phải theo dõi thường xuyên, không thể phó mặc cho thời tiết. Chỉ cần gặp mưa dầm kéo dài, nếu không xử lý kịp thời thì cây dễ bị nấm, thối rễ, ảnh hưởng đến năng suất”, anh Sáng cho biết.
Từ kinh nghiệm của những hộ đi trước, sâm Bố Chính dần được người dân trong vùng quan tâm. Những diện tích đất trước đây trồng sắn, ngô hoặc hoa màu kém hiệu quả bắt đầu được cải tạo, chuyển sang trồng loại cây dược liệu này. Sự thay đổi không chỉ thể hiện trên những luống đất mà còn ở tư duy sản xuất của người dân: thay vì duy trì các loại cây trồng truyền thống, họ mạnh dạn tìm kiếm hướng canh tác mới, phù hợp hơn với điều kiện thực tế.
Từ hiệu quả bước đầu đến kỳ vọng vùng dược liệu
Những ngày này, sau khi kết thúc vụ thu hoạch, trên các khu đất sản xuất ở Hương Xuân, người dân lại tất bật làm đất, lên luống để chuẩn bị cho vụ sâm mới. Những chiếc cuốc, chiếc xẻng thoăn thoắt trên từng thửa ruộng, mở đầu cho một mùa sản xuất với nhiều kỳ vọng.
Tại thôn Vĩnh Ngọc, bà Thái Thị Ánh Nguyệt đang tranh thủ cải tạo lại diện tích đất sau thu hoạch. Trên khu đất trước đây chủ yếu trồng ngô, khoai, những luống đất mới dần được hình thành, sẵn sàng cho vụ sâm tiếp theo. Bà Nguyệt cho biết, tháng 11/2025, gia đình quyết định chuyển đổi 3 sào đất hoa màu sang trồng sâm Bố Chính. Đây là lần đầu tiên gia đình tiếp cận với loại cây dược liệu này, song kết quả thu được sau vụ sản xuất đầu tiên đã vượt kỳ vọng.
Với diện tích 3 sào, gia đình bà thu hoạch gần 300kg củ sâm. Sản phẩm được thu mua với giá khoảng 60.000 đồng/kg. Sau khi trừ các khoản chi phí đầu tư, gia đình thu lãi hơn 30 triệu đồng/vụ.
“Hiệu quả kinh tế cao hơn so với các loại cây trồng trước đây nên chúng tôi rất phấn khởi. Vụ tới, gia đình dự định mở rộng thêm diện tích để tăng nguồn thu nhập. Ai cũng mong có thêm những mùa sâm được mùa, được giá”, bà Nguyệt chia sẻ.
Niềm vui của người trồng sâm còn hiện rõ qua từng củ sâm được thu hoạch. Những củ có kích thước tương đối đồng đều, mẫu mã đẹp là thành quả sau nhiều tháng chăm sóc. Với người dân nơi đây, giá trị của vụ mùa không chỉ nằm ở khoản thu nhập có được mà còn ở niềm tin rằng những diện tích đất gò đồi vốn khó tạo ra giá trị cao nay đã có thể khai thác theo một hướng khác.
Theo tính toán của người dân và các hộ tham gia mô hình, nếu được đầu tư, chăm sóc đúng quy trình và bảo đảm đầu ra, mỗi hecta sâm Bố Chính có thể mang lại lợi nhuận khoảng 150-200 triệu đồng. Mức thu nhập này được đánh giá cao hơn nhiều lần so với các loại cây trồng truyền thống trên cùng diện tích đất. Đáng chú ý, quá trình chuyển đổi không đơn thuần là thay thế cây sắn, cây ngô bằng một loại cây trồng mới.
Người dân đang từng bước tiếp cận phương thức sản xuất có tính liên kết hơn, từ lựa chọn giống, kỹ thuật canh tác đến tiêu thụ sản phẩm. Đây được xem là điều kiện quan trọng để hạn chế tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, phụ thuộc vào thương lái và biến động thị trường. Tuy nhiên, từ một mô hình bước đầu cho hiệu quả đến việc hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn vẫn còn khoảng cách. Sâm Bố Chính là cây trồng có yêu cầu nhất định về kỹ thuật, trong khi sản lượng sẽ tăng nhanh nếu diện tích được mở rộng. Bởi vậy, bài toán đầu ra, chất lượng sản phẩm và khả năng chế biến cần được tính toán song hành với kế hoạch phát triển vùng trồng.
Theo lãnh đạo xã Hương Xuân, từ kết quả sản xuất ban đầu, địa phương đang xây dựng kế hoạch mở rộng diện tích sâm Bố Chính từ khoảng 5ha hiện nay lên 50ha trong vụ mùa năm 2027. Đây là mục tiêu nhằm từng bước hình thành vùng trồng tập trung, khai thác lợi thế đất đai và tạo thêm sinh kế cho người dân.
Ông Trần Văn Thị, Phó Chủ tịch UBND xã Hương Xuân, cho biết kết quả tích cực từ những vụ sản xuất đầu tiên đã tạo thêm niềm tin cho người dân. Mô hình bước đầu cho thấy cây sâm Bố Chính có khả năng thích nghi với điều kiện đất đai tại địa phương, đồng thời mở ra hướng khai thác hiệu quả hơn những diện tích gò đồi trước đây cho thu nhập thấp, kém hiệu quả.
“Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục khuyến khích người dân mở rộng diện tích trồng sâm Bố Chính tại những vùng đất sản xuất kém hiệu quả, đồng thời từng bước hình thành vùng trồng tập trung, gắn sản xuất với liên kết tiêu thụ”, ông Thị thông tin. Cùng với vai trò định hướng, hỗ trợ của chính quyền địa phương, sự tham gia của doanh nghiệp được xem là yếu tố quan trọng để mô hình phát triển ổn định.
Đại diện Công ty Cổ phần Tập đoàn Quang Minh Hoàng Sâm, đơn vị liên kết trồng sâm Bố Chính tại xã Hương Xuân, đánh giá loại cây dược liệu này phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng của địa phương và đang cho thấy hiệu quả kinh tế tích cực. Theo đại diện doanh nghiệp, thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục mở rộng liên kết sản xuất với người dân, đồng thời có kế hoạch đầu tư nhà máy sơ chế nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, từng bước hoàn thiện chuỗi sản xuất và tiêu thụ. Việc hình thành cơ sở sơ chế tại địa phương không chỉ góp phần nâng cao giá trị củ sâm mà còn tạo điều kiện chủ động hơn trong khâu bảo quản, chế biến và tiêu thụ sản lượng khi vùng nguyên liệu được mở rộng.
