Chiến thắng của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11 tạo ra một bước ngoặt đối với chính sách đối ngoại Mỹ trong hai năm cuối nhiệm kỳ tổng thống của ông Donald Trump.
Sau hai năm đầu nhiệm kỳ với quyền kiểm soát thống nhất tại Washington, Nhà Trắng sẽ phải đối mặt một Quốc hội do phe đối lập kiểm soát. Điều này có thể khiến các quyết định liên quan ngân sách quốc phòng, viện trợ nước ngoài, trừng phạt kinh tế và các thỏa thuận quốc tế trở nên phức tạp hơn.
Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ vẫn nắm nhiều quyền hạn quan trọng trong lĩnh vực đối ngoại, bao gồm quyền chỉ huy quân đội, quyền đàm phán với các quốc gia khác và quyền điều hành các cơ quan liên bang.
Ba xu hướng đối ngoại chính
Theo Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), đảng Dân chủ sau khi giành quyền kiểm soát cả hai viện sẽ có thêm khả năng giám sát chính quyền, kiểm soát ngân sách và quyết định việc phê chuẩn nhiều nhân sự ngoại giao, an ninh quan trọng. Tuy nhiên, nếu không có đủ phiếu để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống, khả năng đảo ngược hoàn toàn các chính sách đối ngoại của ông Trump vẫn bị hạn chế.
Điều đó có nghĩa là chính sách đối ngoại Mỹ trong hai năm cuối nhiệm kỳ có thể không thay đổi về mục tiêu chiến lược, nhưng sẽ trở nên phức tạp hơn trong quá trình triển khai.
Theo chuyên gia Ryan Hass thuộc Viện Brookings, phản ứng của ông Trump trước việc mất quyền kiểm soát Quốc hội có thể khác nhau giữa lĩnh vực thương mại và an ninh quốc gia. Ông Hass dự báo, tổng thống có thể tiếp tục sử dụng các công cụ thương mại để gây sức ép lên những quốc gia khác, đồng thời tìm cách giảm sự hiện diện quân sự tại một số khu vực nhằm hạn chế chi phí can dự của Mỹ.
Nhận định này cho thấy hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Trump có thể chứng kiến một sự kết hợp giữa cạnh tranh kinh tế quyết liệt và điều chỉnh mức độ can dự quân sự.
Đối với chính sách đối ngoại, có thể xuất hiện ba xu hướng chính.
Thứ nhất, cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc tiếp tục được duy trì, nhưng ông Trump có thể tìm kiếm những thỏa thuận thực dụng nhằm tạo thành tựu đối ngoại.
Thứ hai, cuộc chiến với Iran và xung đột Nga - Ukraine có thể trở thành những hồ sơ buộc Nhà Trắng phải điều chỉnh chiến thuật, đặc biệt khi chi phí kinh tế và chính trị gia tăng.
Thứ ba, quan hệ với các đồng minh và đối tác có thể trở nên thực dụng hơn, trong đó Washington tiếp tục yêu cầu chia sẻ trách nhiệm quốc phòng và đóng góp kinh tế.
Trung Quốc: Cạnh tranh chiến lược tiếp tục, nhưng ông Trump có thể tìm kiếm thỏa thuận
Quan hệ Mỹ - Trung nhiều khả năng tiếp tục là một trong những hồ sơ đối ngoại quan trọng nhất của Tổng thống Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ.
Việc đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội không đồng nghĩa với việc Washington sẽ giảm cạnh tranh chiến lược với Bắc Kinh. Trên thực tế, nhiều nội dung trong chính sách cạnh tranh với Trung Quốc nhận được sự ủng hộ đáng kể của cả hai đảng tại Mỹ.
Những lĩnh vực có thể tiếp tục được duy trì bao gồm hạn chế Trung Quốc tiếp cận công nghệ chiến lược, tăng cường hợp tác an ninh với các đồng minh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và duy trì sức ép về thương mại, đầu tư, chuỗi cung ứng.
Tuy nhiên, ông Trump có thể tìm kiếm những thỏa thuận thực dụng với Trung Quốc nhằm tạo ra thành tựu đối ngoại có tính biểu tượng.
Một thỏa thuận thương mại, cam kết đầu tư lớn vào Mỹ hoặc một cơ chế kiểm soát cạnh tranh công nghệ có thể giúp Nhà Trắng chứng minh rằng tổng thống vẫn có khả năng đạt được kết quả quốc tế.
Điều này có thể tạo ra một nghịch lý: Mỹ tiếp tục cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc, nhưng đồng thời tăng cường đàm phán nhằm đạt được những lợi ích kinh tế và chính trị cụ thể.
Trong phân tích về tác động của bầu cử giữa kỳ, CFR cho rằng, đảng Dân chủ có thể tập trung vào những vấn đề kinh tế và giám sát chính quyền, nhưng khó có thể đảo ngược hoàn toàn chính sách thương mại hoặc cách tiếp cận của ông Trump đối với Trung Quốc nếu không có đủ phiếu để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống.
Nga - Ukraine: Thỏa thuận hòa bình có thể trở thành mục tiêu chính trị
Trong hai năm cuối nhiệm kỳ, ông Trump có thể tiếp tục tìm kiếm một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột Nga - Ukraine.
Một thỏa thuận hòa bình hoặc lệnh ngừng bắn có thể giúp tổng thống khẳng định năng lực ngoại giao, đồng thời đáp ứng mong muốn giảm chi phí can dự quân sự của một bộ phận cử tri Mỹ.
Tuy nhiên, việc đảng Dân chủ kiểm soát cả hai viện Quốc hội có thể làm phức tạp quá trình này.
Quốc hội có thể gây sức ép để chính quyền duy trì hỗ trợ Ukraine, tăng cường trừng phạt Nga hoặc yêu cầu Nhà Trắng giải trình về những nhượng bộ trong đàm phán.
Đặc biệt, quyền kiểm soát Thượng viện giúp đảng Dân chủ có ảnh hưởng lớn hơn đối với các quyết định nhân sự ngoại giao và những vị trí quan trọng trong chính quyền.
Điều này có thể khiến ông Trump phải cân nhắc kỹ hơn giữa mục tiêu đạt được thỏa thuận với Nga và yêu cầu duy trì sự ủng hộ của Quốc hội.
Kịch bản có thể xảy ra là Washington tiếp tục đàm phán, nhưng đồng thời duy trì các công cụ gây sức ép đối với cả Nga và Ukraine nhằm thúc đẩy một thỏa thuận.
Tuy nhiên, khả năng đạt được hòa bình bền vững phụ thuộc vào lập trường của Nga, Ukraine và các bên liên quan, chứ không chỉ vào ý chí của Nhà Trắng.
Iran và Trung Đông: Tìm lối thoát cho cuộc chiến trong bối cảnh sức ép chính trị gia tăng
Cuộc chiến với Iran có thể trở thành hồ sơ đối ngoại tác động mạnh nhất đến chính sách của ông Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ.
Theo AP, ông Trump đã thừa nhận cuộc chiến kéo dài tám tháng với Iran và giá xăng tăng cao đã gây tổn hại cho đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng cho rằng cuộc chiến là một nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại của đảng.
Điều này tạo ra sức ép buộc Nhà Trắng phải xem xét lại chiến lược Trung Đông. Nếu chiến tranh kéo dài, giá năng lượng tăng cao và thương vong quân sự gia tăng, Tổng thống Trump sẽ phải đối mặt nguy cơ tiếp tục mất sự ủng hộ trong nước.
Vì vậy, một trong những lựa chọn có thể được ưu tiên là tìm kiếm lối thoát ngoại giao.
Tuy nhiên, ông Trump khó có thể đơn giản từ bỏ chính sách gây sức ép với Iran. Thay vào đó, Nhà Trắng có thể kết hợp đàm phán với các biện pháp trừng phạt kinh tế, sức ép quân sự và sự phối hợp với các đồng minh.
Đây có thể là cách tiếp cận nhằm đạt được một thỏa thuận mà ông Trump có thể tuyên bố là chiến thắng, đồng thời hạn chế chi phí chính trị và kinh tế của cuộc chiến.
Trong phân tích về kết quả bầu cử, CFR nhận định, Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát nhiều khả năng sẽ tập trung giám sát cuộc chiến với Iran, nhưng quyền kiểm soát ngân sách và các ủy ban cũng sẽ tạo ra những giới hạn đối với khả năng triển khai chính sách của Nhà Trắng.
NATO và châu Âu: Đồng minh có thêm tiếng nói, nhưng chưa thể kỳ vọng Mỹ đảo chiều
Việc đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội có thể tạo ra một sự thay đổi đáng chú ý trong quan hệ Mỹ - châu Âu.
Trong hai năm qua, những tuyên bố của ông Trump về NATO, chi tiêu quốc phòng và trách nhiệm của các đồng minh đã làm gia tăng lo ngại tại châu Âu về mức độ cam kết của Mỹ đối với an ninh khu vực.
Một Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể tạo ra tiếng nói phản biện mạnh hơn đối với những quyết định của Nhà Trắng liên quan Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), Ukraine và các cam kết an ninh xuyên Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Mỹ sẽ quay trở lại hoàn toàn với cách tiếp cận của các chính quyền trước ông Trump.
Theo chuyên gia Andrew Hyde thuộc Trung tâm Stimson (Mỹ), chiến thắng của đảng Dân chủ sẽ tạo ra những tiếng nói có trọng lượng hơn tại Washington cho các đồng minh và đối tác của Mỹ, đồng thời khiến các đối thủ phải tính toán lại.
Nhận định này cho thấy Quốc hội do đảng Dân chủ nắm quyền có thể đóng vai trò như một đối trọng chính trị, nhưng không đủ khả năng tự mình đảo ngược toàn bộ chính sách của tổng thống.
Ông Trump nhiều khả năng vẫn duy trì quan điểm rằng, các đồng minh châu Âu cần tăng chi tiêu quốc phòng và chịu trách nhiệm lớn hơn đối với an ninh của mình.
Tuy nhiên, nếu muốn đạt được những thỏa thuận về Ukraine, Iran hoặc thương mại, Nhà Trắng vẫn cần sự phối hợp với châu Âu.
Vì vậy, có thể xuất hiện một cách tiếp cận thực dụng hơn: Tiếp tục gây sức ép để đồng minh chia sẻ gánh nặng, nhưng tránh những hành động có thể khiến Mỹ bị cô lập hoặc làm suy yếu các liên minh chiến lược.
Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: Không gian cạnh tranh vẫn là ưu tiên chiến lược
Trong hai năm cuối nhiệm kỳ, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương nhiều khả năng tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong chiến lược của Mỹ.
Cạnh tranh với Trung Quốc, bảo đảm tự do hàng hải, tăng cường hợp tác quốc phòng với các đồng minh và đối tác sẽ tiếp tục là những nội dung trọng tâm.
Tuy nhiên, thất bại bầu cử có thể khiến ông Trump phải cân nhắc kỹ hơn mức độ can dự của Mỹ tại khu vực.
Một mặt, Nhà Trắng có thể duy trì những cam kết an ninh nhằm ngăn chặn sự mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc. Mặt khác, ông Trump có thể yêu cầu các đối tác tăng cường đóng góp về quốc phòng, chia sẻ chi phí và mở rộng hợp tác kinh tế với Mỹ.
Điều này có thể tạo ra sự kết hợp giữa cạnh tranh chiến lược và chính sách thương mại mang tính điều kiện.
Theo CFR, Quốc hội Mỹ có thể sử dụng quyền kiểm soát ngân sách, giám sát và phê chuẩn nhân sự để gây ảnh hưởng đến các quyết định đối ngoại của tổng thống. Tuy nhiên, khả năng thay đổi hoàn toàn chính sách của Nhà Trắng vẫn bị giới hạn bởi quyền phủ quyết và quyền hành pháp của tổng thống.
Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, GS James Borton, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Chính sách đối ngoại, Đại học Johns Hopkins (Mỹ), cho rằng, đối với Việt Nam, việc đảng Dân chủ kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ có thể tạo ra những tác động đan xen, vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức.
Một mặt, Quốc hội Mỹ có thể thúc đẩy những lĩnh vực hợp tác nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng, như giáo dục, khoa học - công nghệ, năng lượng và an ninh hàng hải. Điều này có thể giúp quan hệ Việt - Mỹ duy trì nền tảng ổn định bất chấp những biến động chính trị tại Washington.
Mặt khác, việc ông Trump tiếp tục sử dụng thuế quan như một công cụ chính sách đối ngoại có thể khiến Việt Nam chịu sức ép về thặng dư thương mại, xuất xứ hàng hóa và chuỗi cung ứng.
“Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy đối thoại thương mại, tăng cường minh bạch chuỗi cung ứng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Điều quan trọng không phải là dự đoán Tổng thống Trump sẽ trở nên mềm mỏng hay cứng rắn hơn, mà là nhận diện những lĩnh vực chính sách có thể thay đổi nhanh nhất: thuế quan, thương mại, chuỗi cung ứng, cạnh tranh Mỹ - Trung và hợp tác công nghệ”, ông Borton nói.
Theo ông, trong một môi trường quốc tế ngày càng khó dự đoán, khả năng duy trì quan hệ với các đối tác, đa dạng hóa thị trường và bảo vệ lợi ích quốc gia sẽ tiếp tục là những yếu tố then chốt đối với Việt Nam.
