Từ củ khoai chống đói đến nông sản đặc sản
Người dân ở xã Tân Mai không ai nhớ chính xác cây khoai sọ xuất hiện trên vùng đất này từ bao giờ. Chỉ biết rằng, qua nhiều thế hệ, cây khoai đã gắn bó với cuộc sống của đồng bào các dân tộc vùng lòng hồ Hòa Bình.
Ngày trước, vào những mùa giáp hạt, khi thóc trong bồ đã vơi mà lúa ngoài đồng chưa đến kỳ thu hoạch, người dân lại lên nương đào khoai về làm thức ăn. Khi thì đồ khoai, khi nấu canh, những củ khoai dân dã giúp không ít gia đình vượt qua những tháng ngày thiếu thốn.
Cuộc sống dần đổi thay, nhưng những nương khoai vẫn được người dân gìn giữ. Từ loại cây trồng chủ yếu phục vụ nhu cầu tự cung, tự cấp, khoai sọ Phúc Sạn dần trở thành sản vật được nhiều người biết đến và tìm mua.
Sức hấp dẫn của đặc sản này nằm ở độ dẻo, bở, vị ngọt đậm và mùi thơm riêng biệt. Mỗi gốc thường có một củ cái cùng nhiều củ con. Khoai có thể luộc, đồ, nướng hoặc nấu với xương. Khi chín, củ nhanh mềm, bở mà không nhạt; nước canh sánh và thơm. Đó cũng là hương vị khiến nhiều người từng thưởng thức nhớ mãi.
Ông Đinh Công Quang, Bí thư Chi bộ xóm Phúc Sạn cho biết, người dân thường xuống giống từ tháng Giêng đến tháng 2 âm lịch, thu hoạch rộ vào khoảng cuối thu. Cây không đòi hỏi quy trình chăm sóc quá phức tạp nhưng lại khá kén đất.
“Cây phát triển tốt trên đất tơi xốp, giàu hữu cơ, nhất là những chân đất mới khai phá hoặc đã được luân canh. Nếu trồng liên tục trên cùng một diện tích, củ dễ nhỏ, năng suất và chất lượng giảm”, ông Quang nói.
Bởi vậy, người trồng thường phải luân canh với ngô hoặc các cây màu khác, đồng thời để đất nghỉ sau một vài vụ canh tác. Năng suất trung bình đạt khoảng 6-7 tấn/ha; những diện tích được chăm sóc tốt có thể đạt 10 tấn/ha.
Hiệu quả kinh tế của cây khoai ngày càng được khẳng định qua giá bán trên thị trường. Hiện giá tại vườn dao động từ 30-35 nghìn đồng/kg, trong khi giá bán ra thị trường có thể đạt 40-45 nghìn đồng/kg.
Không chỉ tiêu thụ khoai tươi, một số hộ đã đầu tư sơ chế, gọt vỏ, rửa sạch, cắt miếng, hút chân không và bảo quản lạnh. Cách làm này giúp kéo dài thời gian sử dụng, thuận tiện cho vận chuyển và đưa sản phẩm đến nhiều tỉnh, thành phố.
Theo ông Quang, khoai sọ là cây trồng đặc sản truyền thống, được người dân gìn giữ và phát triển qua nhiều năm. Từ khi sản phẩm được xây dựng thương hiệu vào năm 2020, ngày càng có nhiều người biết đến và ưa chuộng.
Hiện tại, xóm Phúc Sạn, Sơn Thủy có khoảng 130-140 hộ tham gia sản xuất, tập trung chủ yếu ở khu vực Sản và Sộp. Tùy điều kiện canh tác, có những hộ thu được khoảng 30-40 triệu đồng mỗi vụ.
“Từ một loại cây trồng chủ yếu để ăn chơi, khoai sọ đã trở thành hàng hóa, đem lại nguồn thu đáng kể cho các gia đình. Nguồn thu từ cây khoai giúp nhiều hộ có thêm điều kiện trang trải cuộc sống, cải thiện kinh tế và từng bước vươn lên thoát nghèo”, ông Quang bộc bạch.
Khi củ khoai trở thành sinh kế
Giá trị của cây khoai không chỉ nằm ở năng suất hay giá bán mà còn thể hiện qua những đổi thay trong cuộc sống của các gia đình. Với nhiều hộ ở Phúc Sạn, Sơn Thủy, việc đưa sản vật truyền thống ra thị trường đã mở thêm hướng phát triển kinh tế ngay trên những triền đồi quê nhà.
Ông Bùi Văn Thư, người dân xóm Phúc Sạn cho biết, trước đây gia đình trồng khoai chủ yếu để phục vụ nhu cầu sinh hoạt. Khoai có nhiều thì dùng dần, ít khi nghĩ đến chuyện sản xuất hàng hóa hay tìm kiếm thị trường tiêu thụ.
Những năm gần đây, khi sản phẩm được nhiều người biết đến, chính quyền địa phương tổ chức các hoạt động giới thiệu, quảng bá, gia đình ông cũng có thêm cơ hội bán khoai ra thị trường. Mỗi năm, gia đình thu hoạch khoảng 1 tấn, mang lại nguồn thu xấp xỉ 35 triệu đồng.
Với một hộ gia đình ở vùng nông thôn như chúng tôi, khoản tiền ấy có ý nghĩa không nhỏ, đây nguồn lực để trang trải sinh hoạt, đầu tư sản xuất và ổn định cuộc sống. Khoai sọ đã giúp gia đình tôi thoát nghèo”, ông Thư chia sẻ.
Câu chuyện của gia đình ông Thư cho thấy ý nghĩa thiết thực của việc phát triển cây trồng bản địa. Khi sản phẩm có thị trường tiêu thụ, những diện tích canh tác vốn chỉ phục vụ bữa ăn gia đình đã trở thành nguồn thu nhập, giúp người dân chủ động hơn trong cuộc sống.
Rời xóm Phúc Sạn, chúng tôi đến xóm Sơn Thủy, nơi hiện trồng khoảng 8ha khoai. Theo ông Đinh Văn Thanh, Bí thư Chi bộ xóm Sơn Thủy, khoảng 4-5 năm trở lại đây, khi sản phẩm được xây dựng thương hiệu và trở thành hàng hóa, hiệu quả kinh tế của cây trồng này ngày càng rõ nét.
Điều đáng mừng là từ khi có thương hiệu khoai sọ Phúc Sạn, giá trị sản phẩm được nâng lên rõ rệt. Nhờ đó, các hộ trồng khoai có thêm nguồn thu nhập đáng kể, góp phần xóa đói, giảm nghèo cho người dân”, ông Thanh chia sẻ.
Dù vậy, việc mở rộng sản xuất không đơn giản bởi cây khoai có yêu cầu khá đặc thù về thổ nhưỡng. Theo ông Thanh, cây phát triển tốt trên đất mới khai phá, giàu hữu cơ. Nếu sử dụng phân hóa học, củ khoai dễ bị sượng, cứng. Điều này khiến diện tích trồng khó mở rộng liên tục, trong khi quy mô sản xuất của các hộ vẫn còn nhỏ lẻ.
Ông Thanh cho biết, trồng lúa hiện chủ yếu đáp ứng nhu cầu lương thực của gia đình. Trong khi đó, khoai sọ là cây trồng có giá trị kinh tế cao, tạo thêm nguồn thu nhập và góp phần cải thiện đời sống người dân. Nguồn thu từ cây khoai cũng đóng góp tích cực vào công tác giảm nghèo tại địa phương. Qua các đợt rà soát, số hộ nghèo có xu hướng giảm. Riêng đợt điều tra vừa qua, số hộ nghèo tại địa phương giảm hơn 20 hộ.
Mở đường cho đặc sản vươn xa
Năm 2020 đánh dấu bước chuyển quan trọng đối với khoai sọ Phúc Sạn khi sản phẩm được bảo hộ nhãn hiệu “Khoai sọ Phúc Sạn - Mai Châu”.
Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ tạo cơ sở để kiểm soát nguồn gốc, chất lượng, bảo vệ tên gọi và nâng cao giá trị đặc sản địa phương. Từ chỗ chủ yếu tiêu thụ trong phạm vi hẹp, sản phẩm từng bước được giới thiệu rộng rãi hơn, mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, để củ khoai thực sự trở thành cây trồng chủ lực, đem lại thu nhập ổn định và đóng góp lâu dài cho mục tiêu giảm nghèo, Tân Mai vẫn còn nhiều việc phải làm.
Ông Bùi Ngọc Đại, Chủ tịch UBND xã Tân Mai cho biết, thực tế sản xuất hiện nay chủ yếu dựa vào từng hộ gia đình, diện tích nhỏ lẻ, phân tán. Việc ghi chép quá trình canh tác, thống nhất tiêu chuẩn củ giống, phân loại sản phẩm và quản lý bao bì chưa đồng đều. Phần lớn khoai tươi được bán qua thương lái hoặc tại các chợ; lượng hàng đi xa còn phụ thuộc vào những mối quen.
“Bài toán đặt ra không đơn thuần là trồng thêm bao nhiêu ha khoai, mà phải tổ chức lại sản xuất từ khâu giống, vùng trồng, chăm sóc, thu hoạch đến sơ chế và tiêu thụ. Có như vậy, giá trị của sản phẩm mới được duy trì, người trồng mới có thể yên tâm gắn bó lâu dài”, ông Đại cho biết.
Thời gian tới, địa phương định hướng rà soát những chân đất phù hợp để từng bước hình thành vùng trồng khoai sọ Phúc Sạn tập trung, có kế hoạch luân canh. Xã sẽ vận động các hộ có kinh nghiệm cùng chọn, giữ giống và thử nghiệm phương thức canh tác phù hợp với điều kiện vùng hồ, vừa nâng năng suất, vừa bảo đảm giữ được vị dẻo, bùi và mùi thơm đặc trưng.
Một trong những giải pháp quan trọng là liên kết các hộ thông qua tổ hợp tác hoặc hợp tác xã. Khi có tổ chức đứng ra thống nhất quy trình sản xuất, phân loại, sơ chế, đóng gói và ghi rõ nguồn gốc, sản phẩm sẽ có điều kiện nâng cao chất lượng, tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để tìm kiếm những đầu mối tiêu thụ ổn định, từng bước xây dựng sản phẩm OCOP, giúp người dân nâng cao thu nhập, ổn định sinh kế và phát triển bền vững", Chủ tịch UBND xã Tân Mai nói.
