Nâng niu từng sợi mây, chắt chiu sinh kế
Sáng sớm ở bản Đỉnh Sơn 1, xã Hữu Kiệm, Nghệ An, sương núi còn vương trên những mái nhà sàn, ông Lữ Văn Vân đã ngồi bên hiên nhà, bắt đầu công việc quen thuộc. Trước mặt ông là những thanh tre, sợi mây được lựa chọn cẩn thận. Tiếng dao chẻ tre, tiếng nan va vào nhau vang lên, hòa cùng nhịp sống bình dị của bản làng.
Đôi tay ông Vân thoăn thoắt chẻ, vót từng thanh nan rồi khéo léo luồn những sợi mây qua nhau, từng bước tạo hình chiếc mâm. Công việc đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ, bởi chỉ một nan không đều hay mối đan lỏng cũng có thể ảnh hưởng đến hình dáng, độ chắc chắn của sản phẩm.
Với ông Vân, đan lát là nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ của đồng bào Khơ Mú. Sau những ngày lên nương, làm rẫy, ông lại tranh thủ thời gian ở nhà để chuẩn bị nguyên liệu, chẻ nan và hoàn thiện sản phẩm. Nhịp lao động cứ thế nối tiếp, vừa giúp ông duy trì nghề của cha ông, vừa tạo thêm cơ hội cải thiện thu nhập.
Để làm ra một chiếc mâm mây đẹp, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ chọn nguyên liệu, chẻ nan, đan phần đáy, tạo thân đến nẹp viền. Mây, tre phải có độ già phù hợp, được xử lý và phơi khô để hạn chế cong vênh, mối mọt. Từng nan đan cần đều nhau, các mối nối phải khít, phần viền được nẹp chắc chắn để sản phẩm vừa đẹp mắt vừa bền khi sử dụng.
Theo ông Vân, một người thợ lành nghề thường mất khoảng 3-5 ngày để hoàn thành một chiếc mâm mây. Tùy kích thước, độ cầu kỳ và chất lượng, mỗi sản phẩm có giá bán từ 600.000 đồng đến vài triệu đồng.
“Đan lát không thể nóng vội. Muốn chiếc mâm đẹp thì phải chọn mây, tre cẩn thận, chẻ nan cho đều rồi mới bắt tay vào đan. Có những công đoạn phải làm đi làm lại mới vừa ý. Người quen nghề thì làm nhanh hơn, còn người mới học phải kiên trì mới thành thạo”, ông Vân chia sẻ.
Mỗi chiếc mâm hoàn thành là kết quả của nhiều giờ lao động cần mẫn. Đằng sau những mối đan đều đặn không chỉ là sự khéo léo của người thợ mà còn có kinh nghiệm được tích lũy qua năm tháng. Với ông Vân, giữ được nghề truyền thống cũng là giữ lại một phần nếp sống của đồng bào mình.
Bản Đỉnh Sơn 1 có hơn 100 hộ dân người Khơ Mú sinh sống. Trước đây, cuộc sống của người dân chủ yếu dựa vào nương rẫy, sản xuất mang tính tự cung, tự cấp, thu nhập phụ thuộc nhiều vào mùa vụ và thời tiết. Bởi vậy, những nghề thủ công có thể làm ngay tại nhà mang ý nghĩa thiết thực, giúp bà con tận dụng thời gian nông nhàn để tạo thêm nguồn thu.
Ông Lữ Văn Đức, người dân bản Đỉnh Sơn 1, cho biết, nghề đan lát không đòi hỏi nhà xưởng hay máy móc phức tạp, phù hợp với điều kiện của các hộ miền núi. Người dân có thể tranh thủ thời gian nông nhàn để làm nghề, tăng thêm thu nhập bên cạnh sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, đầu ra sản phẩm chưa ổn định, trong khi mỗi chiếc mâm mây cần nhiều ngày hoàn thiện, đòi hỏi sự tỉ mỉ và công sức của người thợ.
Theo ông Đức, hiện người dân chủ yếu làm nghề theo kinh nghiệm, quy mô nhỏ lẻ, sản phẩm phần lớn phục vụ nhu cầu sinh hoạt hoặc bán khi có khách đặt mua. Việc quảng bá, tìm kiếm thị trường ngoài địa phương còn hạn chế, khiến nghề đan lát chưa phát huy hết giá trị kinh tế, khó trở thành nguồn thu nhập thường xuyên cho các gia đình.
Giữ hồn văn hóa trong từng mối đan
Không chỉ tạo thêm sinh kế, nghề đan lát còn lưu giữ những giá trị văn hóa được đồng bào Khơ Mú truyền lại qua nhiều thế hệ. Những chiếc mâm tre, ghế mây, gùi đựng nông sản và vật dụng phục vụ nghi lễ đã gắn bó lâu đời với đời sống cộng đồng, phản ánh tập quán lao động cũng như cách người dân tận dụng nguồn nguyên liệu từ núi rừng.
Ông Moong Văn Quang, người dân bản Minh Tiến, xã Lượng Minh cho hay, dù các loại đồ dùng công nghiệp ngày càng phổ biến, những sản phẩm thủ công vẫn giữ vị trí riêng trong đời sống cộng đồng, đặc biệt là trong các dịp lễ nghi, sinh hoạt văn hóa truyền thống.
“Bây giờ, nhiều gia đình có thể mua mâm nhôm, ghế nhựa ở chợ để sử dụng hằng ngày cho tiện. Nhưng khi làm lễ cúng, bà con vẫn coi trọng những chiếc mâm tre, ghế mây và các vật dụng truyền thống do chính người Khơ Mú làm ra. Đó không chỉ là đồ dùng mà còn gắn với phong tục của dân tộc mình”, ông Quang chia sẻ.
Trong đời sống của đồng bào Khơ Mú, nghề đan lát không đơn thuần là một hoạt động tạo ra sản phẩm hàng hóa. Mỗi vật dụng còn gắn với tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng và ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Từ những thanh tre, sợi mây của núi rừng, người thợ tạo nên các vật dụng phù hợp với nhu cầu lao động, sinh hoạt. Qua thời gian, những kỹ thuật lựa chọn nguyên liệu, chẻ nan, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm được trao truyền từ người lớn tuổi sang con cháu. Việc học nghề thường diễn ra ngay trong gia đình, qua quan sát và thực hành, chứ không phải từ những lớp học bài bản.
Tuy nhiên, trước sự thay đổi của đời sống, nghề đan lát truyền thống đang đứng trước không ít thách thức. Các sản phẩm công nghiệp có ưu thế về mẫu mã, sự tiện lợi và khả năng cung ứng nhanh. Trong khi đó, đồ thủ công mất nhiều thời gian, phụ thuộc vào tay nghề, nguồn nguyên liệu và sức lao động của từng người.
Thu nhập chưa ổn định cũng khiến một bộ phận người trẻ ít mặn mà với nghề của cha ông. Khi có cơ hội đi làm thuê hoặc tìm việc tại các khu công nghiệp, nhiều người ưu tiên lựa chọn công việc mang lại khoản thu nhập đều đặn hơn. Việc truyền nghề vì thế đứng trước nguy cơ đứt quãng nếu không có những giải pháp phù hợp.
Ông Nguyễn Văn Hòa, Chủ tịch UBND xã Lượng Minh, cho biết, địa phương quan tâm đến việc bảo tồn, khôi phục những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc. Tuy nhiên, quá trình thực hiện còn gặp khó khăn do nguồn lực hạn chế. “Để các nghề truyền thống được duy trì lâu dài, bên cạnh ý thức gìn giữ của người dân cần có sự chung tay của chính quyền, các tổ chức, đoàn thể và những đơn vị có khả năng hỗ trợ quảng bá sản phẩm. Việc bảo tồn sẽ khó đạt hiệu quả nếu chỉ dừng ở vận động người dân giữ nghề mà chưa tạo được điều kiện để nghề mang lại lợi ích thiết thực”, ông Hòa nói.
Từ thực tế đó, bài toán đặt ra không chỉ là làm thế nào để người dân tiếp tục đan mâm, ghế hay gùi mây, mà còn là làm sao để sản phẩm truyền thống có thêm cơ hội tiếp cận nhiều khách hàng. Khi nghề tạo ra nguồn thu phù hợp, người trẻ sẽ có thêm động lực học hỏi, còn những người thợ lâu năm cũng có điều kiện tiếp tục gắn bó.
Ngoài ra, cần cải tiến mẫu mã trên cơ sở giữ gìn kỹ thuật truyền thống. Bên cạnh những vật dụng quen thuộc, người dân có thể nghiên cứu các sản phẩm nhỏ gọn, phù hợp nhu cầu trang trí, quà tặng hoặc phục vụ du lịch cộng đồng. Sự thay đổi cần dựa trên khả năng thực tế của người thợ và nhu cầu thị trường, tránh chạy theo mẫu mã mà đánh mất nét đặc trưng của nghề.
Cùng với đó, việc tổ chức sản xuất và kết nối tiêu thụ cần được chú trọng. Nếu từng hộ làm riêng lẻ, việc quảng bá, tìm kiếm khách hàng và đáp ứng những đơn hàng lớn sẽ gặp nhiều hạn chế. Khi các hộ có thể liên kết, chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất chất lượng và phối hợp hoàn thiện sản phẩm, nghề đan lát sẽ có thêm cơ hội phát triển.
Các hội chợ, hoạt động giới thiệu văn hóa địa phương và điểm du lịch phù hợp có thể trở thành kênh quảng bá sản phẩm. Du khách không chỉ mua những món đồ thủ công mà còn có cơ hội tìm hiểu câu chuyện phía sau từng mối đan, trải nghiệm cách người Khơ Mú lựa chọn nguyên liệu và tạo hình sản phẩm. Qua đó, giá trị của nghề có thể được nhìn nhận đầy đủ hơn, không chỉ qua công năng sử dụng mà còn ở yếu tố văn hóa.
Trên những bản làng miền núi Nghệ An, đôi tay người Khơ Mú vẫn cần mẫn se sợi mây, chẻ nan tre, hoàn thiện từng sản phẩm. Nghề truyền thống ấy đã đi qua nhiều thế hệ, mang theo cả kinh nghiệm lao động lẫn những giá trị văn hóa đặc trưng của cộng đồng. Để nghề đan lát tiếp tục được trao truyền, cần thêm những giải pháp kết nối thị trường, tạo đầu ra ổn định, giúp giá trị văn hóa trở thành sinh kế bền vững cho người dân bản nghèo.
