Từ những đồi chè nuôi sống người dân
Những ngày tháng 11, gió heo may tràn qua những triền đồi ở Bình Sơn. Khi lớp sương mỏng còn vương trên tán lá, bà Cao Thị Hoa (trú thôn Đông Tranh, xã Thọ Bình, tỉnh Thanh Hóa), đã có mặt trong vườn chè của gia đình. Những búp non nối nhau trên cành, báo hiệu một lứa chè thu hoạch mới.
Năm 1993, gia đình bà Hoa bắt đầu trồng chè trên diện tích khoảng 1,5ha. Từ những ngày đầu còn nhiều bỡ ngỡ, qua năm tháng, bà cùng các thành viên trong gia đình tích lũy kinh nghiệm chăm sóc, thu hái và chế biến để nâng cao chất lượng sản phẩm.
“Mỗi tháng, vườn chè cho thu hoạch từ 2-3 lứa. Vào thời điểm chè phát triển tốt, gia đình phải thuê thêm lao động địa phương để kịp thu hái, đưa nguyên liệu về chế biến. Thay vì chỉ bán chè tươi, chúng tôi chủ động hơn ở khâu chế biến, qua đó nâng giá trị sản phẩm trước khi đưa ra thị trường”, bà Hoa chia sẻ.
Cũng chọn cây chè làm hướng phát triển kinh tế, anh Trịnh Đình Huy (SN 1990) - một kỹ sư lâm nghiệp từng làm công tác khuyến nông tại địa phương, quyết định trở về tập trung phát triển sản xuất cùng gia đình. Ngọn đồi của gia đình anh có khoảng 4ha chè, được trồng từ năm 1994.
Nhận thấy yêu cầu ngày càng cao về năng suất và chất lượng, năm 2016, gia đình anh Huy quyết định thay thế một phần diện tích chè cũ bằng giống PH8. Chàng kỹ sư lâm nghiệp kể việc thay giống không đơn thuần là thay đổi cây trồng mà còn là bước chuyển trong tư duy sản xuất, hướng đến chất lượng và hiệu quả kinh tế thay vì chỉ chú trọng diện tích.
“Gia đình tôi mạnh dạn đưa giống mới vào trồng với mong muốn nâng cao năng suất, chất lượng chè. Nếu thời tiết thuận lợi, chăm sóc đúng quy trình, mỗi ha chè có thể mang lại doanh thu khoảng 200 triệu đồng/năm”, anh Huy chia sẻ.
Theo người trồng chè ở Bình Sơn, để đạt được hiệu quả ấy, người trồng phải chú trọng từ khâu lựa chọn giống, chăm sóc, thu hái đến chế biến. Chất lượng nguyên liệu và kỹ thuật chế biến có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thành phẩm cũng như khả năng tiêu thụ.
Ông Hà Minh Tài, Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Bình, cho biết cây chè được đưa về Bình Sơn từ đầu những năm 1990, trong quá trình người dân đến khai hoang, lập nghiệp theo chủ trương của huyện Triệu Sơn (cũ). Ban đầu, nhiều loại cây như keo, nứa, mía... được đưa vào trồng thử nghiệm. Qua thực tế sản xuất, cây chè được đánh giá phù hợp hơn với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu nơi đây.
Tuy nhiên, những năm đầu phát triển, do sử dụng giống cũ, năng suất thấp, kỹ thuật chăm sóc còn hạn chế, trong khi đầu ra thiếu ổn định, hiệu quả kinh tế từ cây chè chưa như kỳ vọng. Một số hộ dân đã chặt bỏ chè để chuyển sang cây trồng khác.
“Khi người dân thay đổi giống, chú trọng kỹ thuật chăm sóc và đầu tư chế biến. Cùng với đó, việc liên kết với hợp tác xã, từng bước áp dụng quy trình VietGAP đã giúp sản phẩm chè nâng cao chất lượng, có thêm cơ hội tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định”, ông Tài cho hay.
Theo thống kê của địa phương, xã Thọ Bình hiện có gần 400ha chè, trong đó hơn 300ha đang cho thu hoạch ổn định. Năng suất bình quân khoảng 7 tấn chè tươi/ha/năm, tương đương khoảng 1,5 tấn chè khô. Đây hiện là vùng sản xuất chè tập trung lớn của tỉnh Thanh Hóa.
Nâng giá trị từ cây chè
Khi diện tích chè từng bước được mở rộng, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng sản lượng mà còn phải nâng chất lượng, tổ chức sản xuất và tìm đầu ra ổn định. Đây cũng là lý do các hộ trồng chè ở Bình Sơn ngày càng quan tâm đến việc liên kết với các hợp tác xã (HTX), áp dụng quy trình sản xuất an toàn và đầu tư chế biến.
Ông Lê Đình Tú, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông lâm nghiệp Bình Sơn, cho rằng muốn phát triển vùng chè bền vững cần có sự liên kết giữa các hộ dân trong quá trình sản xuất. Khi người trồng cùng tuân thủ quy trình, chất lượng nguyên liệu đồng đều hơn, việc chế biến, quảng bá và tìm kiếm thị trường cũng thuận lợi hơn.
“Từ nguồn hỗ trợ của các chương trình OCOP và khuyến nông, HTX đã đầu tư hơn 2 tỷ đồng vào hệ thống máy móc, thiết bị phục vụ chế biến. Trong đó, có máy sấy lạnh, dây chuyền sản xuất trà túi lọc, máy hút chân không và hệ thống tưới tự động”, ông Tú nói.
Theo ông Tú, những thiết bị được đầu tư đã giúp HTX nâng cao năng lực chế biến, cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm sự phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. Thay vì chỉ tiêu thụ chè nguyên liệu, sản phẩm được chế biến, đóng gói với mẫu mã, quy cách phù hợp hơn, từng bước tiếp cận những kênh phân phối rộng hơn.
Đến nay, HTX có 4 sản phẩm chè đạt OCOP 3 sao. Đáng chú ý, sản phẩm Chè sạch Bình Sơn được công nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh vào cuối năm 2024. Đây là dấu mốc trong quá trình xây dựng thương hiệu, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm từ vùng nguyên liệu đã được hình thành qua nhiều năm.
Bí thư Đảng ủy xã Thọ Bình Nguyễn Hùng Vương cho biết, địa phương tiếp tục định hướng phát triển cây chè theo hướng nâng cao chất lượng, mở rộng liên kết với doanh nghiệp và HTX, đẩy mạnh chế biến sâu, quảng bá thương hiệu, mở rộng tiêu thụ sản phẩm trên các nền tảng số.
Trên địa bàn vẫn còn những diện tích đất đồi đang trồng keo. Đây được xem là dư địa để địa phương nghiên cứu, vận động người dân chuyển đổi sang cây chè tại những khu vực có điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, việc chuyển đổi phải căn cứ vào thổ nhưỡng, khả năng chăm sóc và hiệu quả kinh tế, tránh phát triển diện tích một cách dàn trải.
“Mục tiêu đặt ra là không chỉ mở rộng vùng nguyên liệu mà còn nâng giá trị trên từng sản phẩm, tăng cường sự gắn kết giữa người trồng, HTX và doanh nghiệp. Khi các khâu từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ được tổ chức tốt hơn, cây chè mới có thể phát huy đầy đủ vai trò trong tạo sinh kế và giảm nghèo bền vững”, Bí thư Đảng ủy xã Thọ Bình nhận định.
Đồi chè mở hướng du lịch
Lãnh đạo xã Thọ Bình cho rằng, không chỉ có giá trị trong sản xuất nông nghiệp, những đồi chè xanh nối tiếp nhau cùng cảnh quan hồ, đập tự nhiên đang mở ra một hướng khai thác mới cho Bình Sơn. Từ lợi thế sẵn có, xã Thọ Bình kỳ vọng có thể kết hợp vùng chè với du lịch sinh thái, trải nghiệm nông nghiệp, tạo thêm nguồn thu bên cạnh hoạt động sản xuất truyền thống.
Bên cạnh những triền chè xanh mướt, khu vực này còn có hồ Ngô Công và đập Khe Lùng với không gian thoáng đãng, cảnh quan tự nhiên. Những địa điểm này đang thu hút sự quan tâm của một bộ phận du khách, nhất là giới trẻ đến tham quan, chụp ảnh và nghỉ ngơi vào dịp cuối tuần. Cùng với đó, gà đồi Bình Sơn là một trong những sản vật có thể kết hợp giới thiệu cùng sản phẩm chè. Nếu được tổ chức bài bản, du khách không chỉ đến ngắm cảnh mà còn có thể tìm hiểu đời sống sản xuất của người dân, thưởng thức sản phẩm được làm ra từ chính vùng đất này.
“Dù địa phương chưa chính thức tổ chức hoạt động đón khách du lịch, vào những dịp cuối tuần, vùng chè Bình Sơn đã có khách đến tham quan, trải nghiệm. Một số hoạt động như tìm hiểu quy trình trồng, thu hái chè, chụp ảnh giữa những đồi chè hay thưởng thức các món ăn đặc sản địa phương đang tạo nên sức hút bước đầu”, Bí thư Đảng ủy xã Thọ Bình cho hay.
Chính quyền địa phương đánh giá hướng đi này có thể kết nối nhiều giá trị vốn đang tồn tại riêng lẻ, từ vùng nguyên liệu chè, hoạt động chế biến, sản phẩm OCOP, ẩm thực địa phương và cảnh quan hồ, đập. Thay vì chỉ bán sản phẩm nông nghiệp, người dân có thêm cơ hội giới thiệu câu chuyện về vùng chè, quy trình làm ra sản phẩm và văn hóa sản xuất của cộng đồng.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành sản phẩm du lịch, địa phương vẫn cần thêm thời gian nghiên cứu, xây dựng phương án tổ chức và kết nối các đơn vị có kinh nghiệm. Cảnh quan đẹp mới là điều kiện ban đầu; muốn giữ chân du khách cần có sản phẩm trải nghiệm phù hợp, dịch vụ bảo đảm, môi trường sạch và sự tham gia thực chất của người dân.
“Xã dự kiến sẽ mời một số doanh nghiệp trong lĩnh vực chế biến chè đến khảo sát, phối hợp xây dựng phương án nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và tạo đầu ra ổn định cho người trồng. Song song với đó, địa phương tiếp tục nghiên cứu hướng phát triển du lịch sinh thái, từng bước kết nối các sản phẩm đặc trưng”, ông Vương cho hay.
Hơn 30 năm trước, cây chè được đưa về Bình Sơn với mục tiêu phủ xanh những vùng đất đồi. Trải qua nhiều thăng trầm, từ giống cây từng bị chặt bỏ, chè đã trở thành sinh kế của hàng trăm hộ dân, góp phần hình thành thương hiệu nông sản địa phương. Giờ đây, cùng với việc nâng chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường, những đồi chè xanh đang được kỳ vọng trở thành điểm kết nối giữa nông nghiệp và du lịch, mở thêm hướng phát triển kinh tế cho vùng đất Thọ Bình.
