Hồi sinh nghề xưa, đánh thức tiềm năng du lịch

Giữ hồn xưa, đánh thức tiềm năng du lịch

Dưới chân dãy núi Biều, Sưng Bai hiện lên bình yên với những nếp nhà gỗ lợp mái cọ nép mình bên sườn núi. Con đường nhỏ uốn lượn qua những nương rẫy xanh ngắt, tiếng nói cười của người dân hòa cùng nhịp sống chậm rãi, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc của một bản Dao Tiền.

Vừa bước đi trên con đường nhỏ lát đá trong xóm, ông Lý Văn Nghĩa, Bí thư Chi bộ xóm Sưng Bai, vừa kể về những đổi thay của bản làng. Theo ông, người Dao Tiền nơi đây vẫn gìn giữ những nếp nhà truyền thống qua nhiều thế hệ.

Nhà thường được dựng ở vị trí thoáng đãng, hướng ra núi rừng. Với người Dao Tiền, đó không chỉ là nơi che nắng, che mưa mà còn là không gian lưu giữ phong tục, nếp sinh hoạt và những câu chuyện của gia đình, dòng họ.

“Cuộc sống người dân giờ đã đổi khác nhiều. Xóm làng có đường, có điện, bà con ngày càng ấm no. Ít ai hình dung được, trước năm 2016, muốn từ trung tâm xã lên xóm, người dân phải đi bộ men theo con đường nhỏ xuyên qua những bụi lau lách”, ông Nghĩa nhớ lại.

Theo ông Lý Văn Nghĩa, toàn xóm hiện có 162 hộ, được sáp nhập từ hai xóm Sưng và Bai trước đây. Trong đó, khoảng 50 hộ thuộc khu vực xóm Sưng cũ tham gia các hoạt động du lịch cộng đồng.

Trải qua nhiều thế hệ định cư, người Dao Tiền nơi đây vẫn lưu giữ được nhiều nét văn hóa đặc sắc. Những lễ cấp sắc, lễ mừng xuân, nghi lễ đặt tên, trưởng thành cùng các điệu múa truyền thống vẫn được cộng đồng duy trì. Kho tàng truyện cổ, ca dao và những phong tục trong đời sống thường ngày cũng góp phần tạo nên bản sắc riêng của bản làng.

Đáng chú ý, lớp truyền dạy chữ Nôm Dao vẫn được tổ chức vào ngày mùng 1 và 15 âm lịch hằng tháng. Những con chữ được trao truyền cho thế hệ trẻ không chỉ góp phần gìn giữ tiếng nói, chữ viết mà còn nối dài mạch nguồn văn hóa của dân tộc.

Chính việc gìn giữ được những nét văn hóa truyền thống giúp xóm chúng tôi ngày càng thu hút khách du lịch, tạo thêm thu nhập, mang lại cuộc sống ấm no cho người dân”, ông Nghĩa chia sẻ.

Từ cuối năm 2016, đầu năm 2017, du lịch cộng đồng bắt đầu hình thành tại xóm Sưng cũ. Thay vì xây dựng những sản phẩm xa lạ, người dân lựa chọn khai thác chính những giá trị sẵn có của bản làng. Nhà cửa được chỉnh trang để đón khách nhưng vẫn giữ kiến trúc truyền thống; phong tục, tập quán được gìn giữ và giới thiệu tự nhiên trong đời sống.

Đến Sưng Bai, du khách không chỉ được ngắm cảnh núi rừng mà còn có cơ hội sống cùng người dân, tìm hiểu nghề thủ công, trải nghiệm tắm lá thuốc, chế biến món ăn truyền thống và thưởng thức ẩm thực địa phương.

Một trong những hoạt động tạo sức hấp dẫn là hành trình trải nghiệm “Dấu chân rừng thiêng”. Du khách được theo chân người bản địa khám phá thiên nhiên, bắt cá dưới suối, thưởng thức ẩm thực tại nương và nghe kể về văn hóa, lịch sử vùng đất.

Hồi sinh nghề xưa, tạo sinh kế mới

Nếu cảnh quan và những nếp nhà truyền thống tạo sức hút ban đầu thì nghề thủ công bản địa chính là nét riêng làm nên chiều sâu cho du lịch Sưng Bai. Những công việc từng phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong mỗi gia đình như dệt thổ cẩm, nhuộm chàm, làm giấy dó đang được người dân khôi phục, đưa vào hoạt động trải nghiệm và sản xuất hàng lưu niệm.

Trong căn nhà nhỏ, những người phụ nữ Dao Tiền vẫn cần mẫn bên khung cửi. Đôi bàn tay thoăn thoắt đưa thoi, từng sợi chỉ đan cài, tạo nên những hoa văn đặc trưng trên nền vải. Công việc vốn quen thuộc với phụ nữ trong bản qua nhiều thế hệ nay đang mở ra cơ hội kiếm thêm thu nhập.

Chị Lý Thị Hằng (SN 1994), Tổ trưởng Tổ hợp tác thổ cẩm Dao Tiền cho biết, trước đây, người dân chủ yếu làm nương rẫy, chăn nuôi, trồng trọt. Nghề dệt vẫn được duy trì nhưng phần lớn chỉ phục vụ nhu cầu gia đình, chưa tạo ra nguồn thu đáng kể. Trong khi đó, trang phục truyền thống có giá thành cao do mất nhiều thời gian, công sức nên không phải du khách nào cũng có điều kiện mua.

Mong muốn giữ nghề của cha ông, đồng thời tạo việc làm cho phụ nữ có hoàn cảnh khó khăn, chị Hằng đã vận động những người cùng tâm huyết thành lập tổ hợp tác. Tháng 1/2023, Tổ hợp tác thổ cẩm Dao Tiền ra đời với 12 thành viên. Trong đó có những phụ nữ thuộc hộ nghèo, cận nghèo, chị em khuyết tật hoặc có con bị khuyết tật.

Để sản phẩm dễ tiếp cận khách hàng hơn, các thành viên không chỉ dừng lại ở việc dệt vải, may trang phục truyền thống mà còn tìm tòi, sáng tạo những mặt hàng nhỏ gọn, thiết thực. Hoa văn đặc trưng của người Dao Tiền được đưa lên túi xách, ví, khăn trải bàn, khăn đội đầu, thảm trải sàn, vỏ gối...

Theo chị Hằng, sản phẩm của tổ hợp tác có giá từ 50.000 đồng đến 500.000 đồng. Từ khi thành lập đến nay, doanh thu đạt gần 150 triệu đồng, chưa kể nguồn thu từ hướng dẫn du khách trải nghiệm dệt thổ cẩm, nhuộm vải và dịch vụ lưu trú.

Không chỉ nghề dệt thổ cẩm, nghề làm giấy dó cũng đang được đánh thức sau thời gian dài mai một.

Từ chỗ chỉ còn vài hộ biết nghề, đến nay Tổ hợp tác sản xuất giấy dó đã có 14 thành viên. Đáng mừng, ngày càng có thêm người trẻ trong bản tìm hiểu, học nghề, tiếp nối công việc của thế hệ trước. Qua đó, nghề truyền thống không chỉ được hồi sinh mà còn mở thêm việc làm, tạo thu nhập cho phụ nữ địa phương", chị Mai tâm sự.

Chị Lý Sao Mai (SN 1988), Tổ trưởng Tổ hợp tác sản xuất giấy dó kể, bước ngoặt đến vào năm 2017, khi du lịch cộng đồng bắt đầu phát triển. Những câu hỏi của du khách về cây dó và cách làm giấy truyền thống khiến chị suy nghĩ nhiều. Chị nhận ra nghề cũ không chỉ là ký ức của người già mà còn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng, giúp bản làng có thêm nguồn thu.

Muốn khôi phục nghề, gia đình chị phải tìm đến các nghệ nhân để học hỏi kỹ thuật, đồng thời mời người có kinh nghiệm từ Bắc Ninh về truyền dạy. Quá trình làm thử không ít lần thất bại, nhưng chị và những người cùng tâm huyết vẫn kiên trì tìm cách hoàn thiện từng công đoạn. Đến năm 2024, những tờ giấy dó hoàn chỉnh đầu tiên đã ra đời.

Từ những tờ giấy mộc mạc, người dân tiếp tục sáng tạo thêm sổ tay, bưu thiếp, đèn lồng, hoa tai... Những sản phẩm nhỏ gọn, có tính ứng dụng và mang dấu ấn văn hóa bản địa dần được du khách đón nhận.

Nhờ sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và cộng đồng du lịch, người dân được tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ vật tư, thiết bị và kết nối tiêu thụ. Sản phẩm giấy dó của xóm Sưng hiện đã có mặt tại Hà Nội, Bắc Ninh và một số địa phương khác.

Du lịch cộng đồng bước đầu tạo thêm sinh kế, giúp người dân có thêm nguồn thu bên cạnh sản xuất nông, lâm nghiệp. Dù thu nhập từ du lịch của phần lớn các hộ hiện mới mang tính bổ trợ, chưa trở thành nguồn thu chính, nhưng đã góp phần cải thiện đời sống bà con. Thu nhập bình quân đầu người hiện nay khoảng 30-40 triệu đồng/năm”, ông Nghĩa cho biết.

“Người dân xóm Sưng Bai chúng tôi đang viết tiếp câu chuyện về bản sắc dân tộc bằng chính đôi bàn tay của mình. Sự hồi sinh bản sắc dân tộc không chỉ tạo thêm sinh kế từ du lịch cộng đồng mà còn khẳng định rằng, khi cộng đồng cùng chung tay gìn giữ di sản, những giá trị tưởng đã ngủ quên vẫn có thể bừng tỉnh và tiếp tục sống cùng thời đại, giúp dân xóa đói, giảm nghèo”, chị Sao Mai chia sẻ.

Theo Bí thư Chi bộ xóm Sưng Bai, điều đáng mừng không chỉ là nguồn thu tăng lên mà còn là sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm của người dân. Bà con chú trọng hơn đến kỹ thuật trồng trọt, chăm sóc cây trồng, khai thác lâm sản khoa học, gắn khai thác với trồng mới để bảo đảm sinh kế lâu dài. Đường làng, ngõ xóm, cảnh quan và điều kiện sinh hoạt cũng từng bước được cải thiện.

"Các tổ hợp tác thổ cẩm và giấy dó đã mở thêm việc làm cho phụ nữ, nhất là những người thuộc hộ nghèo, cận nghèo và có hoàn cảnh khó khăn. Ngoài công việc đồng áng, chị em có thể tranh thủ thời gian làm sản phẩm thủ công, tham gia đón khách trải nghiệm, qua đó có thêm thu nhập cho gia đình", ông Nghĩa nói.