Nghề thêu, dệt giúp phụ nữ Mông ở Tà Xùa vươn lên thoát nghèo

Níu giữ hồn văn hóa Mông

Bên chảo sáp ong nóng chảy, đôi bàn tay người phụ nữ Mông thoăn thoắt đưa chiếc bút đồng trên nền vải lanh. Từng đường nét uốn lượn, những hình quả trám, xoáy ốc, răng cưa dần hiện lên, mang theo câu chuyện về thiên nhiên, tín ngưỡng và cuộc sống của đồng bào vùng cao.

Ngoài hiên, những tấm vải vừa nhuộm chàm được phơi dưới nắng, sắc xanh đen trầm mặc hòa vào màu núi rừng Tà Xùa.

Đó là những công đoạn làm nên trang phục truyền thống của người Mông, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và được trao truyền qua nhiều thế hệ. Gần 30 năm gắn bó với nghề, chị Mùa Thị Tháy đã thành thạo các công đoạn từ vẽ sáp ong, nhuộm chàm đến thêu tay. Chị hiểu cách điều chỉnh độ nóng của sáp, đưa bút đồng để nét vẽ không bị đứt quãng, xử lý vải để những họa tiết trắng ngà hiện lên trên nền chàm xanh đen. Sau đó, những đường thêu bằng chỉ đỏ, vàng, trắng được đan cài tỉ mỉ, tạo nên hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa Mông.

Với chị Tháy, mỗi tấm vải không đơn thuần là nguyên liệu may mặc mà còn chứa đựng ký ức về bà, về mẹ và những người phụ nữ đã truyền dạy nghề cho con cháu. Thế nhưng, trước sự xuất hiện của nhiều mặt hàng may mặc sản xuất sẵn với giá thành cạnh tranh, nghề nhuộm chàm, dệt vải lanh và thêu trang phục truyền thống đang dần mai một.

Trăn trở trước thực tế ấy, chị Tháy mong muốn khôi phục nghề, vừa gìn giữ bản sắc dân tộc, vừa tạo việc làm, tăng thu nhập cho phụ nữ địa phương. Chị bắt đầu bằng việc vận động chị em cùng tham gia, học hỏi và hỗ trợ nhau duy trì nghề.

Những ngày đầu, việc tập hợp hội viên không dễ dàng bởi nhiều kỹ thuật, sản phẩm truyền thống đã dần bị mai một. Tuy nhiên, theo chị Tháy, trong đời sống của đồng bào Mông, trang phục truyền thống vẫn giữ vị trí quan trọng.

Theo quan niệm của người Mông, vào những dịp lễ, Tết, con cháu thường báo hiếu cha mẹ bằng những bộ trang phục truyền thống do chính tay mình dệt, thêu. Đặc biệt, khi cha mẹ, ông bà qua đời, con cháu phải chuẩn bị trang phục bằng vải lanh, nhuộm chàm để người đã khuất mặc khi về với tổ tiên.

“Đây là phong tục thể hiện đạo hiếu, được lưu truyền qua nhiều thế hệ”, chị Tháy chia sẻ.

Từ những giá trị văn hóa ấy, chị Tháy kiên trì vận động, khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của chị em đối với nghề truyền thống. Tổ liên kết thêu may trang phục dân tộc Mông được thành lập, đến nay thu hút hơn 300 hội viên tham gia. Các thành viên được tập huấn kỹ năng sản xuất, kinh doanh; tham quan, học hỏi những mô hình hiệu quả để cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm.

Từ đường kim, mũi chỉ đến sinh kế thoát nghèo

Trong căn nhà nhỏ, chị Mùa Thị Vàng, hội viên tổ thêu, dệt xã Tà Xùa, cẩn thận đưa từng mũi kim trên tấm vải. Từ nhỏ, chị đã được bà và mẹ hướng dẫn thêu, dệt trang phục truyền thống. Theo phong tục người Mông, mỗi cô gái khi đi lấy chồng đều phải tự chuẩn bị cho mình một bộ trang phục đẹp. Tuy nhiên, vì cuộc sống mưu sinh, có thời gian chị cũng tạm gác lại nghề đã học từ nhỏ.

Khi tổ thêu, dệt được thành lập, được chị Tháy vận động, chị Vàng đã tham gia trở lại. Tận dụng thời gian nông nhàn, sau khi hoàn thành công việc đồng áng, chị tranh thủ thêu, dệt sản phẩm cung cấp cho thị trường.

"Nghề thêu, dệt truyền thống đã mang lại cho tôi nguồn thu nhập ổn định, giúp kinh tế gia đình ngày càng phát triển, có điều kiện chăm lo cho con cái học hành. Nhờ đó, gia đình tôi đã vươn lên thoát nghèo", chị Vàng chia sẻ.

Cũng từng trải qua những ngày tháng khó khăn, chị Giàng Thị Sáng, hội viên tổ thêu, dệt xã Tà Xùa, hiểu rõ giá trị của nghề truyền thống. Trước đây, gia đình chị thuộc diện hộ nghèo, cuộc sống còn nhiều thiếu thốn. Từ khi tham gia phát triển nghề dệt, chị có thêm việc làm, thu nhập từng bước được cải thiện, kinh tế gia đình dần ổn định và vươn lên thoát nghèo.

Với những phụ nữ như chị Vàng, chị Sáng, nghề truyền thống không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn trở thành công việc tạo thu nhập, giúp chị em có điều kiện chăm lo cho con cái, cải thiện cuộc sống.

Theo chị Mùa Thị Tháy, một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh của người Mông hiện có giá khoảng 4-5 triệu đồng. Tuy nhiên, thu nhập từ nghề thêu, dệt còn mang tính mùa vụ. Cao điểm thường rơi vào tháng 10 và tháng 11, khi người dân thu hoạch xong mùa vụ, có nhu cầu mua trang phục truyền thống để thực hiện phong tục báo hiếu, mừng tuổi cha mẹ, ông bà. Những tháng còn lại, nhu cầu giảm, thu nhập của chị em cũng giảm theo.

Bởi vậy, bên cạnh duy trì sản xuất trang phục truyền thống, chị Tháy tiếp tục tìm hướng đi mới nhằm mở rộng đầu ra, giúp sản phẩm có thị trường tiêu thụ ổn định hơn. Chị quan niệm, muốn giữ được nghề lâu dài thì người làm nghề phải sống được bằng nghề; sản phẩm truyền thống cũng cần thích ứng với thị trường nhưng không đánh mất giá trị văn hóa.

Từ suy nghĩ ấy, chị xây dựng dự án "Sắc Mông Háng Đồng", tham gia Cuộc thi "Đòn bẩy tăng tốc kinh doanh" do Hội LHPN tỉnh tổ chức và giành giải Nhì. Từ nguồn kinh phí hỗ trợ của cuộc thi cùng vốn đối ứng của bản thân, chị định hướng, hỗ trợ hơn 100 phụ nữ và thanh niên địa phương phát triển 15 dòng sản phẩm ứng dụng, gọn nhẹ, phù hợp làm quà lưu niệm như khăn choàng, túi đeo chéo, ví cầm tay, mũ, móc khóa, bao điện thoại...

Đặc biệt, mỗi sản phẩm đều được đính kèm thẻ giới thiệu ý nghĩa hoa văn, giúp du khách hiểu thêm về những câu chuyện văn hóa gửi gắm trong từng đường thêu, nét vẽ. Chị cũng chủ động xây dựng các kênh Facebook, TikTok, Zalo, Instagram để quảng bá sản phẩm đến khách hàng ngoài địa phương.

Nghề truyền thống thành sản phẩm trải nghiệm

Không chỉ dừng lại ở những sản phẩm được làm sẵn, nghề thủ công truyền thống còn mở ra hướng tiếp cận mới: để du khách trực tiếp trải nghiệm, tự tay làm ra những món đồ mang dấu ấn riêng.

Trong hành trình khám phá Tà Xùa, bên cạnh cảnh sắc núi rừng và những biển mây bồng bềnh, nhiều du khách còn thích thú tìm hiểu đời sống văn hóa của đồng bào Mông. Được tận mắt chứng kiến các công đoạn vẽ sáp ong, nhuộm chàm, thêu hoa văn, họ có cơ hội cảm nhận rõ hơn những giá trị văn hóa bản địa.

Lần đầu cầm chiếc bút đồng, nhúng vào chảo sáp ong nóng rồi đưa những nét vẽ lên vải, chị Lê Nguyễn Hoài Anh, du khách đến từ Hà Nội, không khỏi hào hứng. Ban đầu, những đường nét còn vụng về, nhưng sau vài lần được hướng dẫn, chị đã điều khiển được nét bút và hoàn thành một mảnh vải lanh vẽ sáp ong để lưu giữ làm kỷ niệm.

"Được các cô, các chị hướng dẫn, sau vài lần thử, tôi đã điều khiển được nét bút vẽ, tự mình hoàn thành một mảnh vải lanh vẽ sáp ong để lưu giữ làm kỷ niệm trong hành trình khám phá vùng đất này", chị Hoài Anh chia sẻ.

Từ trải nghiệm của du khách có thể thấy, nghề truyền thống không chỉ có giá trị trong đời sống văn hóa cộng đồng mà còn có sức hấp dẫn đối với hoạt động du lịch. Những công đoạn thủ công đòi hỏi sự khéo léo, hoa văn mang ý nghĩa văn hóa cùng câu chuyện về người làm nghề chính là những yếu tố tạo nên sức hút riêng cho sản phẩm.

Nắm bắt xu hướng đó, chị Mùa Thị Tháy dự kiến phát triển không gian trải nghiệm "Một ngày làm nghệ nhân Mông" tại các bản. Du khách sẽ được tìm hiểu về nghề, trực tiếp thực hành vẽ sáp ong, thêu, dệt, tự tay làm sản phẩm yêu thích và mang về làm quà lưu niệm. Qua đó, phụ nữ địa phương có thêm việc làm, tăng thu nhập từ chính vốn văn hóa của cộng đồng.