Những mùa cà phê đổi đời
Những ngày này, trên các triền đồi ở xã Chiềng Mai (tỉnh Sơn La), người dân tất bật thu hái từng chùm quả chín đỏ trĩu cành. Trước đây, cuộc sống của nhiều hộ dân chủ yếu dựa vào cây ngô, cây sắn. Dù quanh năm cần mẫn trên nương, thu nhập vẫn bấp bênh, nhiều gia đình chỉ đủ trang trải những nhu cầu thiết yếu.
Từ khi cây cà phê được đưa vào sản xuất, cùng với sự hỗ trợ về máy móc và kỹ thuật, người dân từng bước nâng cao năng suất, cải thiện thu nhập.
Gia đình ông Hoàng Văn Thắng, ở bản Kéo Tốc, xã Chiềng Mai là một trong những hộ mạnh dạn chuyển đổi diện tích canh tác sang trồng cà phê. Trước kia, gia đình ông chủ yếu trồng ngô, sắn nhưng hiệu quả kinh tế không cao. Nhận thấy cây cà phê phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu địa phương, ông quyết định chuyển đổi cây trồng.
Hiện gia đình ông trồng 2ha cà phê, mỗi năm cho thu hoạch hơn 30 tấn quả tươi, mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng.
"Trước đây, gia đình chủ yếu lo đủ ăn. Từ khi chuyển sang trồng cà phê, được địa phương và ngành chức năng hỗ trợ kỹ thuật, vườn cây phát triển tốt, cho thu nhập cao hơn. Gia đình có điều kiện đầu tư sản xuất, ổn định cuộc sống”, ông Thắng chia sẻ.
Không chỉ gia đình ông Thắng, nhiều hộ dân ở Chiềng Mai cũng chủ động thay đổi phương thức canh tác. Gia đình ông Lò Văn Tươi, có hơn 1ha cà phê. Khi vườn cây có dấu hiệu già cỗi, thoái hóa, năng suất giảm, ông tích cực tham gia các hội thảo, học hỏi kỹ thuật tái canh, lựa chọn giống và phục hồi vườn cây.
Từ chỗ chủ yếu sản xuất dựa vào kinh nghiệm, người trồng cà phê ngày càng chú trọng đầu tư máy móc, chăm sóc cây theo từng giai đoạn sinh trưởng, bón phân hợp lý, phòng trừ sâu bệnh và tiết kiệm chi phí.
Theo ông Nguyễn Hải Sơn, Chủ tịch UBND xã Chiềng Mai, địa phương hiện có gần 5.000 hộ tham gia trồng cà phê, với tổng diện tích gần 4.000ha, chiếm khoảng 1/8 diện tích cà phê toàn tỉnh Sơn La. Năm 2025, thu nhập bình quân đạt 42,5 triệu đồng/người/năm, tỷ lệ hộ nghèo còn 3,9%.
Ông Sơn cho biết, xã xác định nâng cao chất lượng, bảo đảm đầu ra và gia tăng giá trị sản phẩm là những yếu tố quan trọng để cây cà phê tiếp tục phát huy vai trò trụ cột kinh tế. Địa phương cũng khuyến khích tái canh diện tích già cỗi, đẩy mạnh liên kết sản xuất, truy xuất nguồn gốc, gắn phát triển cà phê với bảo vệ đất, nguồn nước và rừng.
Nâng giá trị hạt cà phê
Tại xã Mường Chanh, cây cà phê Arabica từ lâu đã gắn bó với đời sống của đồng bào các dân tộc. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả kinh tế, người dân đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất, từ chăm sóc, thu hái quả chín đến sơ chế, bảo quản và liên kết tiêu thụ sản phẩm.
Gần 20 năm gắn bó với cây cà phê, gia đình anh Cầm Văn Tuyết, xã Mường Chanh, đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm sản xuất. Với khoảng 3ha cà phê, mỗi năm gia đình anh thu hoạch khoảng 30 tấn quả, mang lại nguồn thu từ 500- 600 triệu đồng.
Qua thực tế sản xuất, tôi thấy cây cà phê có hiệu quả kinh tế cao, giúp nhiều hộ dân trong xã vươn lên thoát nghèo, ổn định cuộc sống”, anh Tuyết chia sẻ.
Không chỉ những hộ có diện tích sản xuất lớn, nhiều gia đình còn cải thiện thu nhập nhờ tham gia các mô hình liên kết sản xuất.
Chị Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX Ara-Tay Coffee chia sẻ, trước khi tham gia HTX, một số thành viên thuộc diện hộ nghèo, cận nghèo. Tuy nhiên, sau khoảng 1-2 năm gắn bó với mô hình, kinh tế gia đình từng bước cải thiện, nhiều hộ vươn lên mức trung bình khá và thoát nghèo.
Tham gia HTX từ những ngày đầu thành lập, chị Hà Thị Bình có thêm kiến thức, kinh nghiệm để nâng cao hiệu quả sản xuất. Trước đây, gia đình chị trồng cà phê chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Sau khi được tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hái quả chín và sơ chế đúng quy trình, chất lượng sản phẩm được nâng lên, giá bán cũng tốt hơn.
“Hiện gia đình có khoảng 1ha cà phê, mỗi năm thu nhập khoảng 200 triệu đồng”, chị Bình cho hay.
Câu chuyện của những người trồng cà phê như chị Bình cho thấy, khi người dân được tiếp cận kỹ thuật, tham gia liên kết và chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm, giá trị thu được trên cùng diện tích canh tác cũng được cải thiện.
Đặc biệt, với những hộ nghèo, cận nghèo, đây là cơ hội tạo dựng sinh kế ổn định, tích lũy nguồn lực và chủ động đầu tư sản xuất, thay vì chỉ trông chờ vào các khoản hỗ trợ trước mắt.
Theo ông Trần Hữu Toàn, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Chanh, xã có 14 bản, với 2.313 hộ; đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 90% dân số. Toàn xã hiện có khoảng 2.837ha cà phê, với 2.375 hộ tham gia sản xuất.
"Địa phương xác định phát triển nông nghiệp hàng hóa, trọng tâm là nâng cao giá trị cây cà phê Arabica, gắn với mục tiêu cải thiện thu nhập và giảm nghèo bền vững”, ông Toàn nói.
Cũng theo ông Toàn, Mường Chanh được lựa chọn triển khai mô hình thí điểm xây dựng vùng sản xuất cà phê bền vững, đáp ứng các yêu cầu của Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).
Đây được xem là cơ hội để địa phương phát triển cây cà phê theo hướng bền vững, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm, từng bước đưa cà phê đặc sản vươn ra thị trường quốc tế, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho người dân.
Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, xã phối hợp với các cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp và HTX hướng dẫn người dân cải tạo vườn cây, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, nâng cao chất lượng thu hoạch, sơ chế và bảo quản. Các chính sách tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề, giải quyết việc làm cùng nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia cũng được lồng ghép nhằm hỗ trợ người dân phát triển kinh tế.
Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp, năm 2026, tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn xã ước đạt 8%, thu nhập bình quân đầu người đạt 47,1 triệu đồng/năm. Đặc biệt, tỷ lệ hộ nghèo giảm theo từng năm.
Điểm tựa để người dân thoát nghèo bền vững
Từ Chiềng Mai đến Mường Chanh, cây cà phê đang góp phần thay đổi đời sống người dân vùng cao. Nhiều hộ gia đình có nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm; các hộ nghèo, cận nghèo có thêm cơ hội vươn lên.
Ông Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La cho biết, tỉnh đang tích cực triển khai đề án tái canh, phát triển vùng cà phê đặc sản, nâng cao giá trị theo chuỗi; đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại, đưa thương hiệu cà phê Sơn La vươn xa hơn.
Đến năm 2026, diện tích cà phê toàn tỉnh đạt hơn 44.000ha, sản lượng cà phê nhân khoảng 50.960 tấn/năm. Thu nhập của các hộ trồng cà phê đơn lẻ đạt từ 80–120 triệu đồng/năm; các hộ tham gia HTX đạt trên 180 triệu đồng/năm. Những con số này cho thấy tiềm năng kinh tế của ngành hàng, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo đảm người trồng cà phê được hưởng lợi tương xứng trong chuỗi giá trị.
Giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045, Sơn La định hướng phát triển cà phê Arabica chất lượng cao, mở rộng sự tham gia vào các chuỗi giá trị chất lượng cao, đẩy mạnh số hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và chế biến sâu. Du lịch trải nghiệm văn hóa cà phê cũng được xem là hướng đi tiềm năng, góp phần gia tăng giá trị cho sản phẩm địa phương.