Mạnh dạn chuyển đổi, gây dựng cơ nghiệp từ đất đồi
Những ngày giữa tháng 11, men theo con đường uốn lượn qua các triền đồi ở xã Đồng Lộc, màu xanh của những vườn cam nối tiếp nhau trải dài. Dưới tán lá xanh, người dân tranh thủ kiểm tra từng gốc cây, chăm sóc những quả cam đang độ lớn, chuẩn bị cho mùa thu hoạch.
Tại các thôn Thượng Lộc, Đại Đồng...., những vườn cam giòn trĩu quả đã trở thành nguồn thu nhập chính, giúp nhiều hộ gia đình vượt khó làm giàu. Ít ai nghĩ rằng, vùng đất này từng là một trong những khu vực còn nhiều khó khăn của xã. Đời sống người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, trồng trọt, chăn nuôi nhỏ lẻ. Những triền đồi rộng nhưng việc lựa chọn cây trồng phù hợp không dễ dàng, hiệu quả kinh tế từ keo, bạch đàn và một số loại cây ăn quả chưa cao.
Sự xuất hiện của cây cam đã dần làm thay đổi cách nghĩ, cách làm của người dân. Từ những mô hình trồng thử nghiệm ban đầu, cam giòn Thượng Lộc từng bước khẳng định khả năng thích nghi với điều kiện thổ nhưỡng, trở thành cây trồng đặc sản, mang lại giá trị kinh tế cao. Những vùng đất đồi trước đây ít được chú ý nay được đầu tư cải tạo, phủ kín màu xanh của cây ăn quả.
Câu chuyện bén duyên với cây cam của người nơi đây bắt đầu từ hơn 30 năm trước. Trong số những hộ tiên phong có gia đình ông Phan Văn Thanh và bà Phan Thị Hiền ở thôn Thượng Lộc. Năm 1990, sau khi lập gia đình, bên cạnh công việc là công nhân tại một công ty cao su ở Hà Tĩnh, hai vợ chồng bắt đầu nghĩ đến việc phát triển kinh tế trên mảnh đất quê hương. Khi ấy, đất đồi còn rộng, nhưng để tìm được loại cây trồng phù hợp, vừa có thể sinh trưởng tốt vừa mang lại thu nhập khá, không phải chuyện đơn giản.
Giữa năm 1990, Lâm trường Truông Bát triển khai dự án trồng cây ăn quả 327 tại vùng Thượng Lộc. Người dân địa phương được cung cấp nhiều giống cây như vải, nhãn, hồng vuông, ổi, mít, cam… để đưa vào sản xuất. Nhận thấy đây là cơ hội, vợ chồng ông Thanh, bà Hiền mạnh dạn nhận hơn 200 gốc giống gồm ổi, mít, nhãn và cam, trồng thử nghiệm trên diện tích hơn 3.000m². Ngoài cây ăn quả, gia đình còn trồng thêm keo, bạch đàn để tận dụng diện tích đất đồi.
Những ngày đầu, việc trồng cây chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và sự cần cù. Hai vợ chồng vừa làm công nhân, vừa tranh thủ thời gian chăm sóc vườn. Không có nhiều vốn, kỹ thuật trồng cây ăn quả cũng chưa được tiếp cận đầy đủ, mọi thứ đều phải vừa làm vừa học hỏi.
Sau một thời gian, các loại cây ổi, mít, nhãn không mang lại hiệu quả kinh tế như kỳ vọng. Riêng cây cam lại sinh trưởng tốt, thích nghi với điều kiện đất đai địa phương, cho quả có chất lượng và giá trị kinh tế khá hơn. Nhận thấy triển vọng, gia đình quyết định tập trung phát triển loại cây này.
Từ vài trăm gốc ban đầu, diện tích cam được mở rộng qua từng giai đoạn. Giai đoạn 1990-2000, gia đình chủ yếu trồng thử nghiệm, tìm hiểu đặc tính cây và lựa chọn giống phù hợp. Từ năm 2000 đến 2010, khi vườn cam cho thu nhập ổn định, diện tích được nâng lên khoảng 1ha. Đến năm 2010, gia đình tiếp tục đầu tư, từng bước xây dựng trang trại chuyên canh trên diện tích 3ha như hiện nay.
Ông Thanh nhớ lại, năm 2012, gia đình quyết định cải tạo lại toàn bộ khu vườn, phá bỏ những loại cây trồng khác để dành đất phát triển cam. Đây là quyết định không ít rủi ro, bởi số tiền đầu tư thời điểm đó khá lớn, trong khi hiệu quả lâu dài vẫn cần thời gian kiểm chứng.
“Hồi ấy, tôi phải mua cả nghìn xe đất đồi để san phẳng, nâng nền làm trang trại. Mỗi xe cũng tốn vài trăm nghìn đồng. Hai vợ chồng cứ vừa làm vừa tính toán, thấy cây cam có triển vọng nên quyết tâm theo đuổi. Giờ nghĩ lại, cảm thấy ngày đó mình cũng liều lĩnh”, ông Thanh cười nói.
Từ một khu đất đồi sản xuất kém hiệu quả, gia đình ông Thanh, bà Hiền đã gây dựng được trang trại cam quy mô lớn, tạo nguồn thu nhập ổn định. Năm 2016, gia đình cùng 6 hộ dân ở thôn Anh Hùng và Nam Phong thành lập HTX Cam Thanh Hiền. Với 7 thành viên, HTX hiện có tổng diện tích hơn 7,2ha, chuyên canh cây cam, mang lại doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm.
Không chỉ gia đình ông Thanh, bà Hiền, nhiều hộ dân trong vùng cũng nhận thấy triển vọng từ loại cây này. Những diện tích đất đồi trước đây chỉ trồng keo, bạch đàn hoặc bỏ hoang dần được cải tạo thành vườn cam. Người dân bắt đầu học hỏi kỹ thuật, đầu tư hệ thống tưới, chăm sóc cây theo quy trình, thay đổi phương thức sản xuất từ nhỏ lẻ sang hướng hàng hóa.
Cũng tại thôn Thượng Lộc, ông Phan Văn Sơn cho biết, trước đây gia đình chủ yếu sản xuất trên diện tích đất đồi với những loại cây trồng có giá trị kinh tế không cao. Từ khi chuyển sang trồng cam, nguồn thu nhập được cải thiện đáng kể. Với hơn 1ha cam, những năm thuận lợi, gia đình có thêm khoản tích lũy để trang trải cuộc sống, đầu tư sản xuất và chăm lo cho con cái.
Theo ông Sơn, trồng cam tuy đòi hỏi công sức và vốn đầu tư ban đầu nhưng nếu biết áp dụng kỹ thuật, lựa chọn thời điểm chăm sóc phù hợp thì hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều so với một số loại cây trồng trước đây. Đặc biệt, việc thương lái tìm đến tận vườn thu mua giúp người dân giảm bớt chi phí nhân công, vận chuyển và bảo quản.
“Trước đây, đất đồi chủ yếu trồng keo, phải chờ nhiều năm mới có thu nhập, hiệu quả cũng không cao. Từ khi chuyển sang trồng cam, mỗi năm gia đình có nguồn thu từ vườn cây. Nhờ đó, cuộc sống ổn định hơn, có điều kiện tái đầu tư và mở rộng sản xuất”, ông Sơn nói.
Từ cây trồng thoát nghèo đến sản phẩm đặc sản của địa phương
Không chỉ mang lại thu nhập cho từng hộ gia đình, sự phát triển của cây cam còn tạo nên sự chuyển biến rõ nét trong sản xuất nông nghiệp ở Đồng Lộc. Những triền đồi trước đây chủ yếu trồng keo, bạch đàn nay được phủ xanh bởi những vườn cây ăn quả. Người dân không còn chỉ trông chờ vào những mùa thu hoạch ngắn hạn mà từng bước hình thành mô hình sản xuất có tính ổn định, gắn với thị trường tiêu thụ.
Một trong những yếu tố giúp cam giòn Thượng Lộc tạo được chỗ đứng là sự phù hợp giữa giống cây với điều kiện tự nhiên địa phương. Theo người trồng cam, đất đồi có tầng canh tác tương đối sâu, độ tơi xốp và khả năng thoát nước tốt, kết hợp với điều kiện khí hậu phù hợp giúp cây sinh trưởng khỏe, cho quả có độ giòn, vị ngọt thanh và hương thơm đặc trưng.
Đặc biệt, cam giòn Thượng Lộc có thời gian chín muộn, thường bắt đầu từ tháng 11 và kéo dài đến dịp Tết Nguyên đán. Đây là lợi thế để sản phẩm tiếp cận thị trường vào thời điểm nhu cầu tiêu thụ trái cây tăng cao, nhất là phân khúc quà biếu dịp cuối năm.
Cùng với việc mở rộng diện tích, người dân và các hợp tác xã cũng chú trọng hơn đến chất lượng, xây dựng thương hiệu và liên kết tiêu thụ. Trong đó, HTX Trà Sơn là một trong những đơn vị góp phần nâng cao giá trị cam giòn Thượng Lộc. Theo anh Nguyễn Xuân Hòa, Giám đốc HTX, hiện đơn vị có 12 thành viên với hơn 15ha cam được chứng nhận OCOP 4 sao mang thương hiệu cam giòn Xuân Hòa. Ngoài diện tích của các thành viên, HTX còn liên kết sản xuất, tiêu thụ với 69 hộ dân tại các địa phương thuộc vùng Trà Sơn, hình thành vùng nguyên liệu rộng hơn 100ha.
Mỗi năm, HTX cung ứng ra thị trường trên 500 tấn cam giòn. Vào thời điểm chính vụ, sản lượng tiêu thụ có thể đạt 2-3 tấn mỗi ngày. Việc hình thành vùng nguyên liệu và liên kết với các hộ dân giúp HTX chủ động hơn trong nguồn hàng, đồng thời tạo đầu ra ổn định cho người sản xuất.
Hiện nay, theo số liệu UBND xã Đồng Lộc cung cấp, toàn xã có khoảng 350ha cam giòn, mỗi năm đạt khoảng 2.000 tấn cam, cho doanh thu hàng chục tỷ đồng. Đây là nguồn thu quan trọng đối với hàng trăm hộ dân tham gia sản xuất. Bên cạnh giá trị từ quả cam, vùng trồng còn tạo thêm việc làm thời vụ cho lao động địa phương trong các khâu chăm sóc, thu hái, phân loại và vận chuyển sản phẩm.
Ông Nguyễn Xuân Diệu, Trưởng phòng Kinh tế UBND xã Đồng Lộc, cho biết, cây cam hiện là một trong những cây trồng chủ lực, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế và giảm nghèo tại địa phương. Qua nhiều năm, việc mở rộng vùng trồng đã giúp người dân khai thác hiệu quả diện tích đất đồi, nâng cao thu nhập, từng bước hình thành các mô hình sản xuất hàng hóa.
“Cây cam đang mang lại giá trị kinh tế lớn, trở thành nguồn thu quan trọng của nhiều hộ dân. Năm nay, cam có triển vọng được mùa nên người trồng rất phấn khởi, kỳ vọng đầu ra thuận lợi”, ông Diệu thông tin.
