Khi ‘mẹ thiên nhiên’ lên tiếng báo động
Ngày 30/9, diễn ra Hội thảo Đổi mới sáng tạo cho sinh kế bền vững và phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu, do Đại học Trà Vinh tổ chức. Thông tin tại hội thảo cho thấy, ĐBSCL được ví như một cơ thể sống khổng lồ, trong đó dòng sông là mạch máu, đất đai là xương thịt, còn văn hóa sông nước chính là tâm hồn. Thế nhưng, ‘cơ thể’ ấy đang oằn mình chịu đựng những tổn thương nặng nề.
PGS.TS Lê Anh Tuấn (giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên - Đại học Cần Thơ) chỉ rõ, hàng loạt rủi ro cực đoan đang tấn công dồn dập vào miền Tây. Từ nắng nóng gay gắt, hạn hán, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng, mưa lớn bất thường cho đến sạt lở bờ sông, bờ biển và sụt lún đất.
Theo ông Tuấn, nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng cao cùng những biến động không lường của dòng chảy thượng nguồn đã làm thay đổi đường đi nước bước của tôm cá. Tác động này còn làm giảm năng suất cây trồng và đe dọa trực tiếp đến túi tiền, bữa cơm của người dân vùng đất ngập nước.
Cùng quan điểm, GS.TS Chung Hoàng Chương (Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế CIS, Trường Đại học KHXH&NV TPHCM) chỉ thêm, sinh kế của người dân ĐBSCL từ xưa đến nay gắn chặt với các hệ sinh thái tự nhiên. Khi hệ sinh thái tổn thương, người nông dân chịu tổn thương đầu tiên, buộc họ phải thay đổi cách nghĩ, cách làm.
Những mô hình sinh kế mới
Đứng trước thách thức từ biến đổi khí hậu, các chuyên gia cho rằng, thời gian qua, rất nhiều mô hình sinh kế thích ứng mới tại vùng ĐBSCL đã ra đời, như tôm - lúa, du lịch sinh thái dưới tán rừng, nuôi trồng thủy sản sinh thái hay nông nghiệp tuần hoàn. Tuy nhiên, vì sao nhiều mô hình rất hiệu quả nhưng vẫn khó nhân rộng?
Đi tìm lời giải cho câu hỏi trên, TS. Phan Đăng Thắng và các cộng sự đã tiến hành đánh giá khoảng trống đổi mới thích ứng (ARI). Kết quả khảo sát 93 tiểu dự án mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại các địa phương ĐBSCL cho thấy, phần lớn người dân vẫn sản xuất theo kinh nghiệm truyền thống. Nông dân thiếu hụt dữ liệu quan trắc theo thời gian thực về độ mặn, mực nước hay dịch bệnh để chủ động thích ứng.
Bên cạnh đó, PGS.TS Nguyễn Thanh Bình (Viện Mekong, Đại học Cần Thơ) còn chỉ ra điểm yếu trong chuỗi giá trị và thị trường. Nhiều mô hình sinh kế làm ra sản phẩm rất tốt nhưng thiếu hợp đồng bao tiêu, thiếu nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và thương hiệu. Thực tế này khiến người sản xuất dễ bị ép giá hoặc chới với khi rủi ro thị trường ập đến.
Cũng theo TS Bình, vốn đầu tư, tín dụng xanh hay năng lực quản lý của các hợp tác xã, tổ hợp tác còn nhiều hạn chế cũng tạo thêm rào cản lớn, khiến các mô hình hay, sản phẩm tốt vẫn khó đi xa.
Cần tư duy thuận thiên và đổi mới sáng tạo
Các chuyên gia tại hội thảo cho rằng, phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước, hay tư duy thuận thiên không có nghĩa cấm đoán, hay để mặc tự nhiên hoang hóa. Điều quan trọng phải tìm ra cách chung sống hài hòa, tôn trọng quy luật của đất, nước và sinh vật tự nhiên.
Theo các chuyên gia, thay vì mạnh ai người đó làm, các hộ dân, hợp tác xã cần liên kết thành các vùng sản xuất lớn, cùng quản lý nguồn nước, chia sẻ ao lắng và xây dựng các vùng đệm sinh thái. Kết hợp giữa kinh nghiệm “nhìn trời, nhìn nước” của cha ông với các ứng dụng công nghệ về cảnh báo, dự báo thời tiết, hạn mặn... để chủ động phòng ngừa rủi ro thiên tai, dịch bệnh.
Bên cạnh đó, trong liên kết sản xuất, cần tận dụng phụ phẩm của ngành này làm đầu vào cho ngành khác (kinh tế tuần hoàn), như mô hình lúa - cá, phân trùn quế, chế biến sâu các sản phẩm đặc sản dưới tán rừng, phát triển du lịch hoài niệm sinh thái. Từ đó gia tăng giá trị kinh tế, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.
PGS.TS Lâm Thái Hùng - Phó Giám đốc Đại học Trà Vinh khẳng định, trường luôn sẵn sàng đồng hành cùng các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và bà con nông dân biến tri thức khoa học thành những hành động, mô hình thiết thực.
Kết quả khảo sát các mô hình sinh kế, ý kiến chuyên gia góp phần sàng lọc, lựa chọn những tiểu dự án xứng đáng nhận nguồn lực hỗ trợ. Qua đó giúp sinh kế người dân vùng đất ngập nước không chỉ vượt qua sóng gió trước mắt, còn vươn lên phát triển bền vững trong tương lai.
