TS.BS Nguyễn Thành Nam - Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai phân tích những dấu hiệu cảnh báo cha mẹ cần đặc biệt lưu ý và cách chăm sóc trẻ đúng cách khi mắc bệnh hô hấp.
Thưa bác sĩ, vì sao bệnh lí đường hô hấp vẫn là gánh nặng lớn tại các khoa Nhi và Cấp cứu?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Bệnh lí hô hấp là nhóm bệnh rất thường gặp ở trẻ em. Trong mô hình bệnh tật nhi khoa, các bệnh như viêm phổi, viêm tiểu phế quản, hen phế quản... thường chiếm tỉ lệ đáng kể trong số trẻ phải nhập viện, đặc biệt vào thời điểm giao mùa.
Điều đáng lưu ý là bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ có thể diễn biến nhanh. Một trẻ ban đầu chỉ ho, sốt, vẫn tỉnh táo, ăn uống được nhưng sau đó có thể xuất hiện tình trạng khó thở, suy hô hấp trong thời gian ngắn.
Các tác nhân gây bệnh cũng rất đa dạng, trong đó có nhiều loại vi-rút thường gặp như virus hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus, cúm mùa... Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ sinh non hoặc có bệnh nền, có nguy cơ diễn biến nặng hơn.
Vì vậy, điều quan trọng không phải chỉ là xác định trẻ “có ho, có sốt” mà phải nhận biết được khi nào bệnh đang chuyển từ một nhiễm trùng đường hô hấp thông thường sang tổn thương đường hô hấp dưới và suy hô hấp.
Vậy đâu là dấu hiệu đầu tiên mà cha mẹ có thể nhận biết tại nhà?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Trong thực hành nhi khoa, tôi muốn nhấn mạnh đến nhịp thở.
Nhiều cha mẹ thường quan tâm nhất đến nhiệt độ khi trẻ sốt hoặc nghe xem trẻ ho nhiều hay ít. Tuy nhiên, nhịp thở là một chỉ số lâm sàng rất quan trọng, giúp phát hiện sớm tình trạng tổn thương hoặc tắc nghẽn đường hô hấp dưới.
Khi viêm nhiễm ảnh hưởng đến phổi hoặc các tiểu phế quản, diện tích trao đổi khí bị giảm hoặc đường thở nhỏ bị tắc nghẽn. Cơ thể trẻ phải tăng nhịp thở để bù đắp lượng oxy thiếu hụt. Vì vậy, thở nhanh có thể là một dấu hiệu cảnh báo sớm của viêm phổi và các bệnh lí đường hô hấp dưới.
Cha mẹ cần đếm nhịp thở của trẻ như thế nào để có kết quả chính xác?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Cha mẹ có thể thực hiện ngay tại nhà, nhưng cần đếm đúng cách.
Hãy để trẻ nằm yên, tốt nhất khi trẻ đang ngủ hoặc không quấy khóc. Vén áo để quan sát rõ sự di chuyển của lồng ngực hoặc bụng, sau đó đếm số lần trẻ thở trong trọn một phút.
Không nên đếm khi trẻ đang khóc, kích thích hoặc sốt cao vì những yếu tố này có thể làm nhịp thở tăng lên và khiến kết quả không phản ánh chính xác tình trạng hô hấp.
Nếu nhận thấy trẻ thở nhanh bất thường so với lứa tuổi, đặc biệt khi tình trạng này kéo dài hoặc đi kèm các dấu hiệu khác, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.
Sau thở nhanh, dấu hiệu nào cho thấy trẻ đang có biểu hiện suy hô hấp?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Một dấu hiệu rất quan trọng là thở rút lõm lồng ngực.
Khi đường thở bị tắc nghẽn hoặc phổi giảm độ giãn nở do viêm, phù nề, trẻ phải sử dụng nhiều sức hơn để đưa không khí vào phổi. Các cơ hô hấp, bao gồm cơ liên sườn và cơ hoành, phải hoạt động mạnh.
Cha mẹ có thể quan sát vùng dưới lồng ngực, nơi tiếp giáp giữa ngực và bụng. Nếu mỗi lần trẻ hít vào, vùng này bị lõm sâu xuống rõ rệt, đó là dấu hiệu trẻ đang phải gắng sức để thở.
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tình trạng này có thể đi kèm với phập phồng cánh mũi, co kéo các cơ liên sườn hoặc tiếng thở rên khi thở ra.
Đây không còn là biểu hiện nên tiếp tục theo dõi đơn thuần tại nhà. Khi trẻ phải sử dụng nhiều sức để thở, hệ hô hấp đang bị quá tải và nguy cơ kiệt sức hô hấp có thể xảy ra nếu không được xử trí kịp thời.
Những dấu hiệu nào được xem là “báo động đỏ”, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay, thưa bác sĩ?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Có một số dấu hiệu mà cha mẹ và nhân viên y tế tuyến ban đầu cần đặc biệt lưu ý.
Thứ nhất là tím tái, chẳng hạn da tái nhợt hoặc xuất hiện màu xanh tím rõ ở môi, lưỡi hay đầu các ngón tay, ngón chân.
Thứ hai là thay đổi tình trạng tinh thần. Trẻ vốn đang tỉnh táo, linh hoạt nhưng trở nên li bì, lơ mơ, khó đánh thức. Một số trẻ lại kích thích, vật vã bất thường. Trong trường hợp nặng, trẻ có thể xuất hiện co giật.
Thứ ba là không ăn uống hoặc không bú được. Trẻ sơ sinh có thể bỏ bú hoàn toàn, không thể nuốt; trẻ lớn không thể uống nước hoặc nôn tất cả những gì vừa ăn, uống.
Thứ tư là cơn ngừng thở hoặc rối loạn nhịp thở, chẳng hạn trẻ có những khoảng ngừng thở, thở ngắt quãng hoặc xuất hiện tiếng thở rít rõ ngay cả khi đang nằm yên.
Khi xuất hiện những dấu hiệu này, không nên tiếp tục chờ đợi để theo dõi tại nhà mà cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá và xử trí.
Có phải cứ ho nhiều, sốt cao thì bệnh hô hấp sẽ nặng hơn không, thưa bác sĩ?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Không thể chỉ dựa vào mức độ ho hoặc nhiệt độ để đánh giá toàn bộ mức độ nặng của bệnh hô hấp.
Điều chúng tôi đặc biệt quan tâm là trẻ có khó thở hay không, nhịp thở như thế nào, có dấu hiệu tăng công hô hấp hay không, trẻ có ăn uống được không và tình trạng tỉnh táo ra sao.
Một trẻ có thể ho nhiều nhưng vẫn tỉnh táo, ăn uống được và không có dấu hiệu khó thở. Ngược lại, một trẻ không ho quá nhiều nhưng đã xuất hiện thở nhanh, rút lõm lồng ngực, tím tái hoặc li bì thì đó lại là tình huống đáng lo ngại.
Do đó, cha mẹ không nên chỉ dựa vào tiếng ho hay con số trên nhiệt kế để quyết định có cần đưa trẻ đi khám hay không.
Khi trẻ mới có ho, sốt, cha mẹ nên chăm sóc như thế nào?
TS.BS Nguyễn Thành Nam : Cần chủ động quan sát trẻ, thay vì chỉ quan tâm đến việc hạ sốt. Trong những ngày trẻ mắc bệnh hô hấp, có thể theo dõi nhịp thở và quan sát lồng ngực khoảng 2-3 lần mỗi ngày, đặc biệt khi trẻ đang yên hoặc ngủ.
Có thể vệ sinh mũi cho trẻ bằng nước muối sinh lí phù hợp, bảo đảm trẻ được cung cấp đủ nước và dinh dưỡng; với trẻ còn bú mẹ, cần duy trì việc bú mẹ.
Không gian sống cũng cần thông thoáng, sạch sẽ và đặc biệt không để trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá. Khói thuốc có thể làm tổn thương hàng rào bảo vệ của đường hô hấp và làm tăng nguy cơ mắc cũng như diễn biến nặng của bệnh hô hấp.
Một vấn đề thường gặp là cha mẹ tự mua thuốc cho trẻ. Bác sĩ khuyến cáo gì?
TS.BS Nguyễn Thành Nam: Cha mẹ không nên tự ý sử dụng thuốc cho trẻ khi chưa được bác sĩ thăm khám và chỉ định. Đặc biệt, không nên tự mua kháng sinh, thuốc giảm ho, thuốc giãn phế quản hay thuốc chống viêm để điều trị cho trẻ.
Việc sử dụng thuốc không đúng chỉ định không những có thể không đem lại lợi ích mà còn tiềm ẩn nguy cơ che lấp các triệu chứng quan trọng hoặc khiến việc đánh giá diễn biến bệnh trở nên khó khăn hơn.
Điều quan trọng nhất là phát hiện sớm dấu hiệu chuyển nặng và đưa trẻ đi khám đúng thời điểm, thay vì cố gắng tự điều trị tại nhà bằng nhiều loại thuốc. Nên tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo. Không chỉ trẻ mà các thành viên trong gia đình cũng cần chủ động tiêm những vắc xin phù hợp, qua đó góp phần tạo môi trường bảo vệ trẻ.
Cảm ơn bác sĩ!
