Thủy điện nằm im, để nước chảy vì chưa chốt được giá
Hơn hai tháng nay, hai tổ máy H1-H2 với tổng công suất 5 MW của Nhà máy thủy điện Ea Krông Hin 2 (Đắk Lắk) phải dừng hoạt động dù vẫn còn khả năng phát điện. Nguyên nhân là hợp đồng mua bán điện (PPA) với Tổng Công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC) hết hạn từ tháng 8/2026, nhưng hai bên chưa thống nhất được mức giá mới.
Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Nguyễn Nguyệt Phương - Giám đốc Công ty CP Xây dựng Mê Kông, chủ đầu tư dự án, cho biết nhà máy có tổng công suất 6 MW. Trong đó, H1-H2 vận hành từ năm 2006; tổ máy H3 mở rộng công suất 1 MW hoàn thành lắp đặt vào cuối năm 2017.
Trong 20 năm vận hành thương mại, 5 năm đầu nhà máy bán điện theo giá cố định sau đó chuyển sang áp dụng biểu giá chi phí tránh được (BGCPTD) do Bộ Công Thương ban hành hằng năm, trong đó mức giá bình quân vào khoảng hơn 1.000 đồng/kWh.
Sau khi kết thúc thời hạn áp dụng biểu giá chi phí tránh được, EVNCPC đã đề xuất mức giá tạm thời chỉ xấp xỉ bằng 1/4 so với bình quân giá bán điện trước đó; kèm phương án thanh toán, bù trừ chênh lệch khi hai bên thống nhất giá chính thức.
Việc mức giá tạm thời thấp hơn nhiều so với giá cũ, trong khi hai bên chưa thống nhất được phương pháp xác định chi phí, đặc biệt là chi phí sửa chữa, đại tu…để tính giá mới đã khiến việc đàm phán bế tắc. Trong khi đó, theo quy định đời sống kinh tế dùng để tính toán giá đối với nhà máy thủy điện có công suất từ 3 MW - 20 MW là 35 năm.
“Để tránh lãng phí nguồn điện, doanh nghiệp đề nghị tiếp tục phát điện lên lưới trong thời gian chờ ký hợp đồng mới, thậm chí không yêu cầu thanh toán tiền điện. Tuy nhiên, EVNCPC cho biết chưa có cơ sở chấp thuận khi hợp đồng cũ đã hết hiệu lực nên hiện nhà máy phải tạm dừng phát điện lên lưới”, ông Phương nói.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra tại Nhà máy thủy điện Đắk Nông (B4), công suất 6,26 MW. Trong đó, hai tổ máy có tổng công suất 1,2 MW thậm chí đã phải dừng phát điện hơn một năm nay do chưa hoàn tất đàm phán giá mua điện sau khi hợp đồng PPA hết hạn.
Bà Nguyễn Khánh Vân - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Việt Nguyên, chủ đầu tư dự án, cho biết khó khăn lớn nhất là xác định, bóc tách chi phí của nhà máy sau nhiều năm hoạt động.
Sau khi hợp đồng PPA kết thúc, doanh nghiệp phải đàm phán lại từ đầu, trong đó yêu cầu chứng minh rõ các chi phí hoạt động sản xuất điện. Tuy nhiên, theo bà Vân, do doanh nghiệp kinh doanh nhiều lĩnh vực, việc phân bổ riêng chi phí quản lý cho hoạt động thủy điện không đơn giản. Một số khoản chi phát sinh từ lâu nhưng hồ sơ, chứng từ không còn đầy đủ theo yêu cầu thẩm định.
Bà Vân cho biết, doanh nghiệp được kiểm toán hằng năm và chịu sự kiểm tra của cơ quan thuế, khi đàm phán giá điện vẫn phải giải trình chi tiết chi phí trong 5 năm gần nhất. Việc thẩm định qua nhiều bộ phận, với cách đánh giá khác nhau đối với một số khoản chi, khiến hồ sơ phải bổ sung, chỉnh sửa nhiều lần.
“Mùa mưa vừa qua, nước về nhiều nhưng các tổ máy vẫn để im, khiến một phần nước phải xả tràn qua đập, rất lãng phí”, bà Vân chia sẻ.
Tìm lối ra cho những nhà máy hết hạn hợp đồng
Hiện không chỉ ở khu vực miền Trung và miền Nam, một số nhà máy thủy điện nhỏ phía Bắc cũng gặp vướng mắc khi hết hạn hợp đồng PPA. Các doanh nghiệp kiến nghị sớm có khung giá tham chiếu, hướng dẫn cách tính chi phí sửa chữa, thay thế thiết bị để làm cơ sở đàm phán cho cả bên bán và bên mua.
Trao đổi với PV Tiền Phong, đại diện Tổng công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC) cho biết, việc đàm phán giá điện đối với các nhà máy thủy điện nhỏ sau 20 năm vận hành gặp khó khăn do nhiều tài sản đã hết thời gian khấu hao, trong khi việc xác định, phân bổ các khoản chi phí cho giai đoạn tiếp còn chưa có hướng dẫn cụ thể. Đơn vị này đang chờ văn bản trả lời, hướng dẫn của Bộ Công Thương và EVN để có cơ sở xử lý.
Trao đổi với PV Tiền Phong, ông Trịnh Quốc Vũ - Phó Cục trưởng Cục Điện lực, Bộ Công Thương - cho biết cơ quan quản lý đã nắm được phản ánh về tình trạng một số nhà máy thủy điện nhỏ chưa thống nhất được giá điện mới sau khi kết thúc thời hạn hợp đồng áp dụng BGCPTD.
Theo ông Vũ, phương pháp xác định giá phát điện chung hiện đã được quy định tại Thông tư 12/2025/TT-BCT. Tuy nhiên, khi chuyển sang đàm phán giá cho giai đoạn “hậu” BGCPTD, giá mua điện phải được xác định trên cơ sở đặc điểm và chi phí của từng nhà máy.
Ông Vũ thừa nhận điều này có một số khó khăn cho bên bán và bên mua do đặc điểm và cơ cấu chi phí của mỗi nhà máy khác nhau; một số dự án không còn đầy đủ hồ sơ thiết kế và chứng từ để xác định giá.
“Cục Điện lực đang nghiên cứu hướng xử lý, trong đó sẽ thu thập đầy đủ thông số và đặc tính của các nhà máy để xây dựng phương pháp xác định giá mới phù hợp”, ông Vũ thông tin.
Nói về việc các nhà máy dừng chạy, xả nước tràn qua đập gây lãng phí, nguy cơ mất an toàn, lãnh đạo Cục Điện lực cho rằng vấn đề này thuộc của các đơn vị mua điện, cần phải có phương án giá tạm thời.
