Theo WWF – Việt Nam, những thập kỷ gần đây, khu vực Tứ giác Long Xuyên đang đối mặt với nhiều thách thức môi trường.
Ủy ban sông Mekong Việt Nam cảnh báo, lượng mưa thiếu hụt, dòng chảy thượng nguồn suy giảm và dung tích Biển Hồ thấp hơn trung bình nhiều năm đang làm gia tăng nguy cơ thiếu nước, xâm nhập mặn sớm, nhất là trong bối cảnh El nino rất mạnh 2026-2027.
Bên cạnh đó, việc thâm canh lúa 3 vụ kéo dài với hệ thống đê bao khép kín đã làm đứt gãy chu trình lũ - khô tự nhiên, làm thoái hóa đất và suy giảm nguồn lợi thủy sản.
Chính vì vậy, việc phục hồi các hệ sinh thái và tái thiết những chức năng tự nhiên của cảnh quan đang trở thành một trong những giải pháp quan trọng để thích ứng.
Ở giai đoạn đầu 2023-2025, Dự án được triển khai thí điểm tại Khu bảo vệ cảnh quan Rừng Tràm Trà Sư và vùng đệm xung quanh. Tại đây, hơn 160 ha rừng tràm với hơn 109.000 loài cây bản địa đã được phục hồi tại vùng lõi.
Nhờ đó, ở nhiều khu vực vùng đệm Trà Sư, rừng tràm non dần khép tán, chim nước quay trở lại, và rừng trở thành “tấm đệm tự nhiên” giúp giảm áp lực ngập úng và rủi ro thiên tai cho cộng đồng xung quanh.
Dự án cũng thực hiện khảo sát toàn diện các nhóm cá, chim, lưỡng cư, bò sát và thực vật, xây dựng nền tảng dữ liệu khoa học phục vụ quản lý bảo tồn.
Hơn 900 người được tập huấn năng lực quản lý rừng. Công tác tuần tra bảo vệ rừng được số hóa và tích hợp vào hệ thống SMART, giúp nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát và bảo vệ đa dạng sinh học.
Bên cạnh đó, chiến lược quản lý nước mới đã được xây dựng, mô phỏng chế độ thủy văn của sông Mekong với nhịp 6 tháng ngập - 6 tháng khô. Ba trạm quan trắc tự động được lắp đặt để hỗ trợ điều chỉnh mực nước, đặc biệt trong mùa khô thông qua hệ thống cống điều tiết.
Đây là các can thiệp quan trọng giúp tăng khả năng phục hồi của hệ sinh thái rừng tràm, cải thiện chức năng trữ nước và tạo sinh cảnh cho các loài bản địa.
Song song với bảo tồn, Dự án cũng thử nghiệm các mô hình sinh kế dựa vào lũ, duy trì ngập lũ theo mùa nhằm tăng độ phì nhiêu đất và thí điểm các hệ thống canh tác kết hợp lúa-cá-sen-du lịch sinh thái trên diện tích 235,2ha.
Kết quả cho thấy lượng phù sa bồi tụ đạt 3-5 tấn/ha, cao gấp nhiều lần so với canh tác lúa vụ ba, đồng thời mang lại thu nhập từ 50-100 triệu đồng cho các tổ nhóm nông dân tham gia. Nguồn quỹ xoay vòng hỗ trợ tín dụng nhỏ của Dự án cũng đã giúp hơn 100 phụ nữ mở rộng sản xuất và phát triển sinh kế mùa lũ.
Đặc biệt, nhiều loài chim nước quay trở lại các khu vực sinh cảnh đang được phục hồi sau nhiều năm vắng bóng.
Ở giai đoạn 2 của Dự án, bắt đầu từ năm 2026 đến 2029, quy mô sẽ được mở rộng. Dự án đặt mục tiêu phục hồi và cải thiện quản lý khoảng 10.000ha rừng đồi núi, đất ngập nước và hơn 1.000ha đất nông nghiệp thông qua sinh kế mùa lũ.
Dự án cũng số hóa công tác quản lý phòng cháy chữa cháy rừng, theo dõi bảo vệ các loài quý hiếm như Sếu đầu đỏ, Voọc bạc Đông Dương.
Bên cạnh đó, hỗ trợ xây dựng hồ sơ kỹ thuật nhằm thúc đẩy thành lập ba khu bảo vệ cảnh quan mới tại Núi Sam, Thoại Sơn và Tức Dụp với tổng diện tích khoảng 730ha.
Bà Lưu Thị Lan, Quản lý dự án, WWF-Việt Nam chia sẻ, bằng cách kết hợp tri thức bản địa với bảo tồn dựa vào khoa học, Dự án hướng đến tăng cường sự kết nối giữa các hệ sinh thái từ thượng nguồn đến hạ lưu, đồng thời gắn kết các mục tiêu về bảo tồn đa dạng sinh học, an ninh nguồn nước và sinh kế, tạo nên hình mẫu thích ứng khí hậu cho toàn lưu vực sông Mekong.
Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh An Giang, Giai đoạn 2 của Dự án đòi hỏi lựa chọn hoạt động phù hợp và đánh giá rõ kết quả thực hiện.
Theo WWF Việt Nam, Giai đoạn 2 của Dự án đánh dấu bước chuyển từ các mô hình thí điểm tại một số địa bàn trọng điểm sang cách tiếp cận quy mô cảnh quan, kết nối 10.000 ha đất ngập nước, đồng bằng ngập lũ và hệ sinh thái đồi núi nhằm phục hồi các quá trình tự nhiên và các giá trị đa dạng sinh học của khu vực.
