Rào cản
Thông tin tại hội nghị hợp tác Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026, với chủ đề từ bài toán đến thị trường - hợp tác 3 nhà kiến tạo đột phá khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo do Bộ GD&ĐT và Bộ KH&CN tổ chức, TS Nguyễn Văn Trúc (Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Bộ KH&CN) cho biết, Việt Nam có nhiều sáng kiến, sáng chế và kết quả nghiên cứu khoa học nhưng không phải sản phẩm nào cũng có thể thương mại hóa.
Rào cản lớn nhất hiện nay xuất phát từ tư duy tiếp cận thị trường và năng lực triển khai thực tế. Nhiều nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức độ sẵn sàng công nghệ thấp, thiên về bài báo khoa học, thiếu nguyên mẫu hay thử nghiệm thực tế, dẫn đến việc sản phẩm không chạm tới được nhu cầu của thị trường.
“Nhiều nhà khoa học nghiên cứu dựa trên những gì mình có, thay vì bắt đầu từ vấn đề doanh nghiệp đang cần giải quyết hoặc nhu cầu của xã hội”, TS Nguyễn Văn Trúc nói.
Việc thiếu thông tin về mức độ sẵn sàng khiến doanh nghiệp e ngại khi đầu tư. TS Trúc dẫn thực tế doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực tài chính, chi phí lãi vay và nguy cơ mất vốn nếu đầu tư vào một sản phẩm chưa được kiểm chứng. Vì vậy, không thể chỉ đặt vấn đề doanh nghiệp phải đồng hành với nhà trường mà cần nhìn nhận những khó khăn và rủi ro của chính doanh nghiệp. Bên cạnh đó, tâm lí lo ngại bị mất quyền sở hữu kết quả nghiên cứu cũng là rào cản trong quá trình hợp tác. Một số nhà khoa học e ngại khi chia sẻ sáng tạo, sáng chế với doanh nghiệp vì sợ bị lấy mất.
TS Trịnh Quang Việt (Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TPHCM) chỉ ra rằng, rào cản chuyển hóa từ không được phép làm sang chưa dám làm xuất phát từ sự thiếu hụt các hướng dẫn định lượng chi tiết. Ông ví dụ được cấp kinh phí nghiên cứu 10 tỉ nhưng khi chuyển giao công nghệ chỉ đạt dưới con số này có bị quy là thất thoát tài sản nhà nước hay không?
“Nhưng điểm nghẽn hiện nay chuyển từ không được phép làm thành chưa dám làm và không dám làm. Các địa phương và doanh nghiệp đều nói rằng sẵn sàng có ngân sách để thương mại hóa nghiên cứu nhưng không giải ngân được nguồn tiền đó”. TS Trịnh Quang Việt
Bên cạnh đó, bài toán định giá tài sản trí tuệ ban đầu là một điểm nghẽn kinh điển. TS Nguyễn Mai Dương (Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ KH&CN) phân tích, giá trị tài sản mang ra thương mại phải tuân theo quy luật cung cầu của thị trường và pháp luật dân sự, không thể có một quy trình hành chính đóng khung chính xác hóa cho mọi tài sản.
“Thực tế triển khai thử nghiệm thẩm định giá 62 kết quả nghiên cứu từ ngân sách nhà nước vừa qua chỉ còn lại 3-5 kết quả đi đến bước cuối do vướng mắc về thời điểm và phương pháp định giá”, ông Dương nói.
TS Nguyễn Thị Thu Trang (Trường Công nghệ Thông tin và Truyền thông, ĐH Bách khoa Hà Nội) chia sẻ qua thực tế, khó khăn lớn bao gồm việc định giá tài sản trí tuệ ban đầu rất phức tạp, thiếu cơ sở pháp lí rõ ràng cho nhà khoa học trong giai đoạn đầu, chi phí hạ tầng tính toán rất lớn, cùng với việc thiếu cơ chế tiếp cận và bảo trợ chính thống đối với các sản phẩm công nghệ lõi nội địa.
Nhà nước: Người mua đầu tiên?
Để khơi thông dòng chảy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, các chuyên gia đã đưa ra nhiều kiến nghị cụ thể đối với cơ quan quản lí, cơ sở giáo dục và khối doanh nghiệp:
TS Nguyễn Thị Thu Trang cho rằng, cần xây dựng các quy chuẩn, quy trình rõ ràng về định giá và giao dịch chuẩn thay vì áp đặt phương pháp định giá tuyệt đối ban đầu vốn gây cản trở lớn cho các doanh nghiệp khởi nghiệp.
TS Trịnh Quang Việt đề xuất Nhà nước cần đóng vai trò là người mua đầu tiên hoặc lập quỹ đầu tư mồi để bảo chứng tài chính, hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp trong giai đoạn đầu rủi ro cao, sau đó có thể chuyển nhượng lại phần vốn góp khi doanh nghiệp đã trưởng thành.
TS Nguyễn Thị Thu Trang cũng nhấn mạnh sự cần thiết của các chính sách đặt hàng, ưu tiên sử dụng sản phẩm công nghệ Make in Vietnam (sáng tạo tại Việt Nam) trong các cơ quan nhà nước và hỗ trợ mở rộng thị trường quốc tế.
Theo TS Trúc, thời gian có những bài toán do địa phương đặt ra nhưng khi triển khai lại không thực hiện được, dẫn đến nguy cơ không giải ngân được nguồn vốn.
