Cải cách trường chuyên không đồng nghĩa với việc phá bỏ những gì đã có, mà là giữ lại những giá trị cốt lõi, loại bỏ những yếu tố lỗi thời, cản trở đổi mới và thiết kế lại mô hình để thích ứng với những yêu cầu đổi mới.
Có xu hướng xa dần tôn chỉ, mục đích
Luật Giáo dục xác định trường chuyên được thành lập nhằm phát triển năng khiếu của học sinh về một số môn học trên cơ sở bảo đảm giáo dục phổ thông toàn diện, đồng thời tạo nguồn đào tạo nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước.
Tuy nhiên, ở không ít địa phương, mục tiêu này dường như đang bị thay đổi, khi trường chuyên phát triển theo hướng trở thành nơi luyện thi học sinh giỏi. Hầu hết các trường chuyên tổ chức các lớp chuyên dựa trên những môn được lựa chọn để thi học sinh giỏi quốc gia. Đây là cách vận dụng cần được xem xét lại.
Trường chuyên cần chuyển đổi sang mô hình phát triển tài năng và tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.
Trước hết, cần nghiên cứu một cách khoa học những lĩnh vực, môn học có khả năng phát triển năng khiếu của người học để quyết định tổ chức các khối chuyên, thay vì lấy hệ thống môn thi học sinh giỏi quốc gia làm căn cứ chủ yếu. Ngay cả việc lựa chọn các môn thi học sinh giỏi quốc gia cũng cần được phân tích rõ hơn về cơ sở khoa học, mục tiêu giáo dục và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
Tôi từng nghe lãnh đạo một địa phương giao nhiệm vụ rất cụ thể: "Học sinh tốt nghiệp trường chuyên là phải có giải học sinh giỏi quốc gia". Đây là một quan điểm cần được nhìn nhận lại, bởi nó dễ dẫn tới bệnh thành tích, vốn vẫn còn tồn tại trầm kha trong giáo dục.
Nếu thực tế đang đi theo hướng ấy, đã đến lúc cần đưa trường chuyên trở về đúng bản chất: trường phát triển năng khiếu, tạo nguồn nhân tài cho đất nước, đúng với tinh thần của luật Giáo dục.
Phát triển tiềm năng của từng học sinh
Cần nhìn nhận đúng về mục tiêu của các cuộc thi học sinh giỏi. Học sinh đạt giải tại các kỳ thi quốc tế, khu vực hay trong nước không thể được mặc nhiên xem là "nhân tài".
Giải thưởng chỉ phản ánh kết quả của học sinh trong một cuộc thi với những tiêu chí, nội dung và thời gian được xác định trước. Trong khi đó, năng lực để trở thành nhân tài trong tương lai còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác: niềm đam mê, khả năng tự học, quá trình tích lũy tri thức, năng lực sáng tạo, tư duy độc lập và khả năng tạo ra những giá trị mới trong đời sống thực tiễn.
Các kỳ thi Olympic hay các cuộc thi khoa học kỹ thuật ở nhiều quốc gia được xem như những ngày hội, là cơ hội giao lưu, học hỏi và khích lệ những học sinh có năng khiếu. Những học sinh này có thể là những mầm tài năng, nhưng chưa thể chỉ dựa vào một huy chương để khẳng định họ đã trở thành nhân tài. Việc truyền thông hoặc xã hội tuyệt đối hóa các giải thưởng có thể dẫn tới một nhận thức sai lệch về mục tiêu của giáo dục học sinh có năng khiếu.
Bồi dưỡng nhân tài vì thế không thể chỉ hướng tới huy chương và coi thành tích thi cử là thước đo duy nhất. Trường chuyên cần hướng tới việc phát triển toàn diện tiềm năng của từng học sinh chuyên, trong đó có năng lực nghiên cứu khoa học, công nghệ, ngoại ngữ, nghệ thuật, khả năng lãnh đạo, tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn.
Đó mới là hướng đi để trường chuyên chuyển từ mô hình "luyện thi học sinh giỏi" sang mô hình phát triển tài năng và tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.
Vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT có tổ chức tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong năm nay cho chúng ta thêm một góc nhìn thực chất về những vấn đề đang đặt ra đối với mô hình trường chuyên
Cần cải cách hệ thống trường chuyên từ bên trong
Tôi đã trực tiếp giảng dạy các lớp Toán đặc biệt (tiền thân của các lớp chuyên Toán ngày nay) và từng làm hiệu trưởng trường chuyên, nên nhận thấy trường chuyên hiện nay đã khác rất xa so với 10 - 20 năm trước.
Triết lý giáo dục đã chuyển từ trọng tâm truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Môi trường giáo dục cũng đang thay đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và hội nhập quốc tế.
Thông điệp "học thật, thi thật, nhân tài thật" gần đây cũng đã trở thành một định hướng lớn, thay thế cho tư duy coi thành tích, điểm số và bằng cấp là mục tiêu cuối cùng của giáo dục; cải cách thể chế mạnh mẽ, trong đó có việc sắp xếp, thu gọn hệ thống trường học và lựa chọn, bổ nhiệm lại đội ngũ hiệu trưởng theo yêu cầu mới.
Do đó không nên chỉ thảo luận quy chế tuyển sinh và trường chuyên một cách độc lập. Chúng tôi có cảm nhận nếu cách tuyển sinh như Dự thảo quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên, bỏ thi tuyển từng môn, chuyển sang thành 3 khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Khối chuyên Ngoại ngữ sẽ dẫn đến quá tải cho học sinh. Bởi các em khi đã đặt mục tiêu vào trường chuyên, sẽ có kế hoạch đi ôn tập, luyện thi nhiều môn để thực hiện các bài thi Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội hay ngoại ngữ.
Dự thảo Thông tư của Bộ GD&ĐT đề xuất chuyển mô hình tuyển sinh trường THPT chuyên từ thi theo từng môn sang tuyển sinh theo 3 nhóm lĩnh vực: khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và ngoại ngữ. Thí sinh dự thi các môn chung và bài đánh giá năng lực theo nhóm đăng ký, sau đó được lựa chọn môn chuyên sâu phù hợp sau học kỳ I lớp 10. Dự kiến, quy chế mới áp dụng từ năm học 2027–2028 với các trường đủ điều kiện và từ năm học 2028–2029 với những trường còn lại.
