Lấy uy tín học thuật làm thước đo
Dự thảo mới hướng tới gắn việc bổ nhiệm GS, PGS trực tiếp với vị trí việc làm, đồng thời khống chế tỉ lệ theo năng lực tài chính, nghiên cứu khoa học và quy mô đào tạo tiến sĩ của từng trường. Theo ông, cách tiếp cận này có thể giải quyết tình trạng “lạm phát” chức danh như thế nào?
Theo tôi, chống “lạm phát” chức danh bằng cách đặt thêm thật nhiều điều kiện cho các trường không phải là hướng đi tốt.
Tại Mỹ, mỗi trường đại học (ĐH) có quyền tự quyết định việc bổ nhiệm GS, PGS. Đây vừa là cơ hội, vừa là rủi ro mà mỗi trường phải tự chịu trách nhiệm. Một PGS của ĐH Harvard có danh tiếng khác hẳn một GS ở một trường ĐH ít tên tuổi. Xã hội tự nhận biết và phân biệt chất lượng giữa các trường nên không cần quá lo ngại về tình trạng “lạm phát” chức danh.
Các trường chủ yếu kiểm soát số lượng vị trí GS, PGS căn cứ vào quy mô sinh viên và ngân sách. Hai “chiếc phanh” tạo ra cơ chế kiểm soát tự nhiên chính là khả năng tài chính và uy tín của trường.
Việc áp dụng tỉ lệ khống chế cho từng trường như dự thảo đề xuất có thể tạo ra tác dụng kiểm soát trong ngắn hạn, nhưng công thức tính toán quá phức tạp và dễ dẫn đến tình trạng làm đẹp số liệu. Tôi cho rằng không nhất thiết phải sử dụng cách tiếp cận này.
Tại Mỹ, việc tuyển dụng giáo sư, phó giáo sư có tính đến quy mô đào tạo, nhưng chủ yếu căn cứ vào số lượng sinh viên đại học chứ không phải số lượng nghiên cứu sinh tiến sĩ. Nhà trường kì vọng uy tín của các GS, PGS mới sẽ thu hút thêm nghiên cứu sinh.
Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng cách làm này. Nhà trường được quyền quyết định việc bổ nhiệm, đồng thời phải tự chi trả kinh phí cho các chức danh đó nên sẽ cân nhắc trên cơ sở nhu cầu thực tế. Hội đồng trường phê duyệt kế hoạch vị trí việc làm, còn Nhà nước thực hiện hậu kiểm.
Nếu số lượng GS, PGS đã đủ, trường có thể chủ động đặt giới hạn tạm thời hoặc nâng cao các yêu cầu về chất lượng. Đó nên là quyết định của nhà trường, thay vì áp dụng một công thức chung từ trên xuống.
Một nguyên nhân dẫn đến việc áp đặt các hạn mức hiện nay là quan niệm GS có thứ bậc cao hơn PGS khi thành lập các hội đồng ở cấp trên cấp trường, chẳng hạn cấp nhà nước. Tôi đề xuất bỏ cách phân hạng này. Chất lượng GS, PGS có thể khác nhau giữa các trường. Khi chức danh luôn gắn với tên trường, chính uy tín của trường sẽ tạo ra áp lực để các cơ sở đào tạo phải thực hiện nghiêm túc.
Một điểm mới của dự thảo là chuyển từ việc tính điểm, đếm số lượng công trình sang đánh giá 5 công trình tiêu biểu thông qua phản biện độc lập, kết hợp đánh giá trực tiếp năng lực giảng dạy. Ông đánh giá thế nào về thay đổi này?
Tôi đánh giá cao hướng thay đổi này. Tuy nhiên, theo tôi, nên xem xét 5 công trình tiêu biểu nhất của ứng viên để đánh giá chất lượng và tầm ảnh hưởng, đồng thời xem thêm 5 công trình gần đây nhất để xác định ứng viên có còn hoạt động khoa học hay không. Đây mới là những nội dung cốt lõi trong quá trình đánh giá.
Toàn bộ hồ sơ khoa học chỉ nên được sử dụng để so sánh khi các ứng viên có năng lực tương đương nhau.
Với việc mời chuyên gia nước ngoài phản biện, cơ hội mang lại rất rõ ràng. Mặt bằng khoa học của Việt Nam hiện chưa bằng thế giới. Việc có thêm góc nhìn từ những chuyên gia uy tín, am hiểu các chuẩn mực quốc tế sẽ giúp hội đồng đưa ra quyết định tốt hơn.
Với các chức danh GS, PGS chính thống, người phản biện nên là những GS, PGS chính thống đang làm việc ở nước ngoài. Với các vị trí khác, có thể linh hoạt hơn trong việc lựa chọn chuyên gia.
Khó khăn lớn nhất là xác định ai sẽ tìm kiếm và mời chuyên gia phản biện. Theo tôi, cách đơn giản là để ứng viên đề xuất chuyên gia, đồng thời nhà trường chủ động lựa chọn thêm những người phản biện độc lập, tương tự cách làm tại Mỹ.
Ứng viên có thể đề xuất người có thiện cảm hoặc thiên vị mình, nhưng điều đó không quá đáng ngại bởi quyết định cuối cùng vẫn thuộc về hội đồng đánh giá.
Chấm chất lượng công trình, không chạy đua số lượng
Dự thảo quy định không lấy số lượng thay thế chất lượng, yêu cầu ứng viên lựa chọn 5 công trình tiêu biểu để phản biện chuyên sâu. Theo ông, thay đổi này có thể hạn chế tình trạng mua bán bài báo, đứng tên không có đóng góp thực chất để làm đẹp hồ sơ hay không?
Như tôi đã nói, việc đánh giá 5 công trình tiêu biểu nhất kết hợp với 5 công trình gần đây nhất là cách sàng lọc hợp lí. Khi các ứng viên có năng lực tương đương, hội đồng mới cần xem xét toàn bộ hồ sơ để đưa ra quyết định.
Nếu hội đồng tập trung đọc và đánh giá chất lượng công trình thay vì chỉ đếm số lượng bài báo, việc mua bán bài báo hay đứng tên không có đóng góp thực chất sẽ không còn nhiều tác dụng.
Tuy nhiên, chỉ 5 công trình tiêu biểu vẫn chưa đủ để phản ánh toàn diện tầm vóc của một GS, PGS.
Tại Mỹ, khả năng giành được các khoản tài trợ nghiên cứu có tính cạnh tranh ở cấp liên bang là một yếu tố quan trọng khi xét công nhận GS, PGS. Ở Việt Nam, có thể xem xét yếu tố tương đương là việc làm chủ nhiệm các đề tài cấp nhà nước được tuyển chọn thông qua cạnh tranh, chẳng hạn các đề tài của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia.
Đây cũng là một cách hiệu quả để hạn chế tình trạng mua bán bài báo. Việc mua một bài báo khoa học có thể không quá khó, nhưng để giành được một đề tài nghiên cứu phải trải qua quá trình xét chọn, đánh giá của hội đồng thì khó hơn rất nhiều.
Dự thảo hiện chưa đề cập đến yếu tố này. Tôi đề xuất bổ sung thành một tiêu chí khuyến khích, được tính điểm cao nhưng không bắt buộc. Như vậy, các trường sẽ có thêm công cụ để kiểm soát chất lượng và hạn chế tình trạng “lạm phát” chức danh mà không cần đặt thêm những điều kiện cứng.
Việt Nam đang kêu gọi các nhà khoa học nước ngoài trở về cống hiến. Theo ông, cần điều chỉnh như thế nào để thu hút được những nhà khoa học có năng lực?
Đây là vấn đề rất đáng quan tâm bởi Việt Nam đang có chủ trương kêu gọi các nhà nghiên cứu trở về đóng góp. Tuy nhiên, dự thảo hiện chưa quy định rõ về vấn đề này. Trên thực tế, tại Mỹ, GS, PGS thực hành thường chỉ là các vị trí hợp đồng, ít có ý nghĩa và không được xem là GS, PGS đúng nghĩa.
Có thể lấy một ví dụ để thấy rõ bất cập. Một ứng viên PGS của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), một ứng viên GS khác của một trường ĐH ít tên tuổi tại Mỹ cùng nộp hồ sơ xét GS tại một trường ĐH Việt Nam.
Theo cách quy định trong dự thảo, GS ở trường ĐH ít tên tuổi có thể được xem là đã có chức danh tương đương GS, được miễn toàn bộ các yêu cầu tối thiểu về thành tích và chỉ cần vượt qua vòng đánh giá năng lực. Trong khi đó, PGS của MIT lại không được hưởng cơ chế miễn trừ này.
Như vậy, có thể xảy ra nghịch lí: một PGS của MIT, dù có thành tích nghiên cứu tốt, vẫn có thể không được công nhận vì chưa đáp ứng một số tiêu chuẩn hoặc chưa được quy đổi phù hợp. Trong khi đó, một GS ở trường ít tên tuổi lại không phải trải qua những bước đánh giá tương tự.
Dự thảo hiện chưa làm rõ cách quy đổi, công nhận các hoạt động nghiên cứu và giảng dạy của GS, PGS nước ngoài. Đây là khoảng trống cần được giải quyết.
Tôi đề xuất hai hướng. Thứ nhất, GS, PGS chính thống đang làm việc tại các trường ĐH nước ngoài đã được kiểm định, chẳng hạn các trường thuộc nhóm ĐH nghiên cứu hàng đầu tại Mỹ, cần mặc nhiên được công nhận tương đương với chức danh GS, PGS ở Việt Nam.
“Việc mua một bài báo khoa học có thể không quá khó, nhưng để giành được một đề tài nghiên cứu phải trải qua quá trình xét chọn, đánh giá của hội đồng thì khó hơn rất nhiều”. GS.TS David Trần
Thứ hai, với những trường hợp còn lại, cần căn cứ vào các tiêu chí đánh giá của dự thảo. Thành tích nghiên cứu và giảng dạy ở nước ngoài nên được công nhận theo bảng quy đổi do bộ ban hành. Những thành tích không thể quy đổi thì giao cho hội đồng đánh giá, có sự tham gia phản biện quốc tế và phải ghi rõ căn cứ đánh giá.
Đây là cách tiếp cận cần thiết để vừa bảo đảm chất lượng công nhận chức danh, vừa tránh bỏ lỡ cơ hội thu hút những nhà khoa học có năng lực từ nước ngoài trở về đóng góp cho Việt Nam.
Cảm ơn ông!
