Anh Trần Mạnh Hùng, có con học lớp 9, trường THCS ở phường Giảng Võ (Hà Nội) cho biết, 3 năm nay, gia đình đầu tư cho con luyện thi môn Vật lý để thi chuyên. Tìm hiểu phương án thi trong dự thảo của Bộ GD&ĐT, học sinh đăng ký vào khối Khoa học Tự nhiên sẽ thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu Khoa học Tự nhiên. Bài thi đánh giá năng lực này tập trung vào đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề, không yêu cầu kiến thức chuyên sâu của từng môn Vật lý, Hóa học, Sinh học.
Theo anh Hùng, một học sinh có năng lực đặc biệt xuất sắc về Vật lý sẽ không có bài thi Vật lý chuyên biệt để thể hiện năng lực của mình. Tương tự, học sinh có thế mạnh vượt trội về Hóa học hoặc Sinh học cũng không được đánh giá trực tiếp bằng bài thi chuyên môn tương ứng.
Một bài thi tích hợp có thể đánh giá kiến thức nền tảng và khả năng tư duy liên môn, nhưng khó có thể thay thế việc đánh giá chiều sâu kiến thức, năng lực phân tích, lập luận và giải quyết các vấn đề chuyên sâu của từng môn học. “Điều này có nguy cơ khiến kỳ thi tuyển sinh không lựa chọn được chính xác những học sinh thực sự có năng khiếu nổi trội ở từng môn chuyên”, anh Hùng nói.
Bên cạnh đó, nhiều học sinh đã dành từ 2-3 năm, thậm chí lâu hơn, để học tập, ôn luyện và phát triển năng lực chuyên sâu ở một môn học cụ thể như Vật lý, Hóa học, Sinh học hoặc Tin học. Gia đình và học sinh đã phải đầu tư rất nhiều thời gian, công sức và nguồn lực để theo đuổi định hướng này. Các em không chỉ học kiến thức trong chương trình phổ thông mà còn rèn luyện tư duy chuyên môn, kỹ năng giải quyết những bài toán khó và năng lực nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, khi chuyển sang hình thức tuyển sinh theo khối, toàn bộ quá trình tích lũy và rèn luyện chuyên sâu đó không còn được đánh giá trực tiếp thông qua một bài thi môn chuyên tương ứng.
Điều này đặt ra câu hỏi về tính công bằng trong tuyển sinh: Liệu có hợp lý khi một học sinh đã dành nhiều năm phát triển năng lực chuyên sâu về Vật lý lại được tuyển chọn chủ yếu thông qua kết quả Toán nâng cao và một bài thi đọc hiểu Khoa học Tự nhiên tổng hợp?
Phụ huynh cho rằng, việc tuyển sinh trường chuyên cần phân biệt rõ giữa năng lực học tập nền tảng và năng lực chuyên biệt. Hai yếu tố này đều quan trọng nhưng không nên để yếu tố thứ nhất thay thế hoàn toàn yếu tố thứ hai.
Góp ý về dự thảo đổi mới phương thức tuyển sinh và tổ chức lớp chuyên, một giáo viên Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh khẳng định chức năng cốt lõi của hệ thống trường chuyên từ trước đến nay là “đãi cát tìm vàng”, phát hiện và đào tạo mũi nhọn những học sinh có năng khiếu đặc biệt.
Học sinh cùng lúc phải luyện 6 môn
Theo cô giáo này, Bộ GD&ĐT dự kiến bỏ thi theo từng môn, chuyển sang thi theo khối kiến thức nhiều môn là chủ trương hướng đến giáo dục toàn diện, tránh tình trạng học lệch, học tủ hay thiên tài một môn là hoàn toàn chính xác. Nhưng giáo dục toàn diện nên để vào trường chuyên đào tạo thông qua chương trình, thay vì dồn vào mục tiêu thi tuyển sẽ dẫn đến nhiều bất cập.
“Bất cập đầu tiên và rõ rệt nhất là sức ép tâm lý đè nặng lên vai học sinh ở giai đoạn 14-15 tuổi, thời điểm các em có sự chuyển biến mạnh mẽ về tâm sinh lý nhưng phải học, luyện thi quá nhiều môn”, cô nói.
Theo tính toán từ dự thảo, nếu thi vào chuyên Toán, học sinh sẽ phải gánh tới 6 môn: Văn, Toán nâng cao, Lý, Hóa, Sinh, Tin. Tương tự, học sinh thi chuyên Văn cũng phải đối mặt với một “ma trận” kiến thức gồm Văn nâng cao, Toán, Sử, Địa và các vấn đề xã hội. Dù đề thi khoa học xã hội được thiết kế theo hướng đọc hiểu, thí sinh vẫn phải nắm chắc toàn bộ chương trình THCS cùng lượng kiến thức xã hội rộng lớn ngoài sách giáo khoa.
Bên cạnh đó, sức ép thi nhiều môn sẽ khiến học sinh phải học thêm cùng lúc nhiều môn, trở thành cơn ác mộng đối với học sinh và là gánh nặng chi phí học thêm cho gia đình. Mỗi buổi học thêm hiện nay có mức thu vài trăm nghìn đến tiền triệu tùy theo số lượng học sinh/lớp và giáo viên nào đứng lớp.
Cô giáo trường chuyên cũng chia sẻ thêm, không phải học sinh thi 1 môn chuyên sẽ chỉ học một môn sâu khi vào trường chuyên. Học sinh chuyên Toán tại các trường chuyên vẫn học rất tốt Vật lý, Hóa học, Sinh học hay Ngoại ngữ để phục vụ xét tuyển đại học. Tỷ lệ học sinh chuyên Toán đỗ vào các trường khối ngành Y, Đại học Bách Khoa, Kinh tế luôn ở mức cao. Hay với các đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia, dù ôn luyện chuyên sâu một môn kéo dài, nhưng nhờ có nền tảng tư duy đặc biệt, các em tiếp thu các môn trong tổ hợp rất thuận lợi.
“Đào tạo mũi nhọn là phải thực sự ‘đãi cát tìm vàng’. Đừng vì muốn cái áo chung rộng rãi mà làm mất đi mũi nhọn sắc bén vốn là động lực phát triển khoa học cơ bản của đất nước”, giáo viên này kiến nghị.
Ngoại ngữ không xáo trộn
Trong khi đó, TS Lại Thị Phương Thảo, Phó trưởng khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Anh, Trường Đại học Ngoại ngữ (ĐHQG Hà Nội), từng có nhiều năm làm Phó hiệu trưởng Trường THPT Chuyên Ngoại ngữ, cho rằng những thay đổi trong dự thảo quy chế tuyển sinh trường chuyên có tác động khác nhau giữa các khối chuyên, trong đó khối ngoại ngữ về cơ bản không có xáo trộn lớn.
Theo TS Thảo, với khối chuyên ngoại ngữ, phương án tuyển sinh mới thậm chí có phần gọn nhẹ hơn so với cách tổ chức thi những năm gần đây.
Trước đây, học sinh thi vào trường chuyên phải làm ba bài thi bắt buộc Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh và một bài thi môn chuyên. Như vậy, các em phải chuẩn bị đồng thời hai môn ngoại ngữ. Theo phương án mới, việc tổ chức bài thi được điều chỉnh theo hướng Toán, Ngữ văn kết hợp với môn ngoại ngữ chuyên. Cách này giúp giảm số môn thi, đặc biệt với học sinh đăng ký vào các lớp chuyên ngôn ngữ không phải tiếng Anh. Trong khi đó, với chuyên Anh, nội dung tuyển sinh về cơ bản không có nhiều thay đổi.
Bà Thảo đánh giá việc giảm một môn thi ngoại ngữ có thể giúp học sinh bớt áp lực ôn tập, tập trung hơn vào năng lực ngôn ngữ mà mình lựa chọn theo đuổi.
Một điểm đáng chú ý khác của dự thảo là học sinh sau khi trúng tuyển có thể chưa phải lựa chọn ngay môn chuyên mà được định hướng, tìm hiểu trước khi quyết định vào cuối học kỳ I. Học sinh có thêm thời gian trải nghiệm, nhận diện năng lực và sở trường của bản thân. Trong quá trình đó, nhà trường, giáo viên, chuyên gia hướng nghiệp và gia đình có thể cùng tham gia tư vấn.
Việc lựa chọn môn học sau một thời gian tìm hiểu giúp học sinh có thêm căn cứ để quyết định, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào định hướng ban đầu của cha mẹ hoặc quyết định được đưa ra khi các em chưa có đủ thông tin.
TS Thảo cũng nhìn nhận, việc chuyển từ tuyển sinh chủ yếu theo từng môn chuyên sang cách tiếp cận có tính tổ hợp, liên ngành phù hợp với định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Nhiều ngành học ở bậc đại học đòi hỏi kiến thức kết hợp giữa các lĩnh vực. Vì vậy, việc đánh giá thí sinh thông qua các bài thi có tính tích hợp có thể tạo nền tảng để phát hiện năng lực toàn diện hơn.
“Cần đánh giá một cách nghiêm túc mức độ phù hợp của mô hình trường chuyên hiện nay, từ đó xác định hướng cải cách đáp ứng yêu cầu giáo dục trong bối cảnh mới và tương lai. Bởi nếu áp dụng phương án tuyển sinh như dự thảo, áp lực thi cử đối với học sinh có thể còn lớn hơn hiện nay”. TS Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ hỗ trợ đổi mới giáo dục phổ thông Việt Nam
Theo bà Thảo, nếu được thiết kế phù hợp, phương án thi mới có thể góp phần thay đổi cách học và ôn tập của học sinh, hướng tới khả năng kết nối kiến thức giữa các môn, thay vì chỉ luyện sâu một môn chuyên biệt.
Tuy nhiên, TS Thảo cũng cho rằng sự thay đổi trong tuyển sinh trường chuyên lần này khá lớn, trong khi nhiều học sinh đã có kế hoạch học tập, ôn luyện từ trước. Nếu áp dụng quá gấp, phụ huynh có thể không kịp điều chỉnh kế hoạch chuẩn bị cho con.
“Tôi ủng hộ định hướng đổi mới trường chuyên nhưng cần có lộ trình. Việc triển khai cần có bước đi phù hợp với điều kiện từng địa phương, đồng thời tạo đủ thời gian để trường chuyên xây dựng phương án tổ chức, giáo viên điều chỉnh cách dạy và học sinh thay đổi kế hoạch ôn tập”, TS Thảo nói.
