Muốn đỗ tốp đầu: Phải học thêm
18 giờ tối, khi nhiều bạn bè vừa bắt đầu một buổi tối nghỉ ngơi sau ngày học dài, Nguyễn Văn B., học sinh lớp 8 Trường THCS Kim Giang (Hà Nội), lại khoác ba lô, lao vào lớp học thêm Toán, Văn, Ngoại ngữ. Hết tiết học này nối tiếp tiết học khác, cậu học sinh lớp 8 gần như không có khoảng trống cho một buổi tối đúng nghĩa của tuổi học trò.
B. đang chạy đua cho một mục tiêu được gia đình đặt ra từ sớm: thi vào lớp 10 chuyên Lý, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên. Cuộc đua ấy không đợi đến năm lớp 9 mới bắt đầu. Từ lớp 7, em đã “vào lò” luyện thi với tần suất một buổi mỗi tuần. Sang lớp 8, khi kiến thức ngày càng nặng, lịch học tăng lên hai buổi/tuần, đồng thời bổ sung các lớp Toán chuyên sâu để chuẩn bị cho môn thi điều kiện.
Ban ngày học chính khóa, chiều và tối học thêm. Những khoảng thời gian vốn dành cho vui chơi, thể thao hay đơn giản là nghỉ ngơi ngày càng bị thu hẹp. Câu chuyện của B. không phải cá biệt hiện nay.
Dù Chương trình giáo dục phổ thông 2018 hướng tới phát triển phẩm chất, năng lực toàn diện cho học sinh, trên thực tế, không ít phụ huynh vẫn đặt nặng thành tích cho các môn văn hóa. Với họ, mục tiêu vào trường chuyên, lớp chọn hoặc trường chất lượng cao khiến việc học thêm gần như trở thành một phần bắt buộc trong kế hoạch học tập của con.
Với chị Lê Ngọc Mai, có con đang học lớp 4 tại một trường tư thục ở phường Cầu Giấy, Hà Nội, cuộc đua bắt đầu còn sớm hơn. Xác định cho con thi vào lớp 6 một trường chất lượng cao, chị Mai cho con luyện thi từ lớp 3. Bởi kỳ tuyển sinh được thực hiện thông qua bài đánh giá năng lực Toán, Tiếng Việt, tiếng Anh cùng kết quả hồ sơ, học bạ trong 5 năm tiểu học, mỗi năm học của con đều được gia đình theo sát. Mục tiêu không chỉ là học tốt mà phải đạt mức “Xuất sắc”.
Trước đây, có những trường còn đặt điều kiện loại hồ sơ nếu một môn chỉ đạt điểm 8. Với những gia đình nhắm tới nhóm trường top đầu, một điểm số vì thế có thể trở thành áp lực kéo dài nhiều năm. Cả cha mẹ lẫn con đều phải bước vào một kế hoạch chuẩn bị dài hơi.
Lên lớp 4, con chị Mai hiện học thêm hai buổi tiếng Anh, một buổi Toán và một buổi Tiếng Việt mỗi tuần. “Đề thi vượt kiến thức của chương trình giáo dục cơ bản, nên không luyện thi thì khó đỗ”, chị Mai nói.
Điều khiến phụ huynh thêm chật vật là việc tìm lớp học phù hợp không dễ dàng. Từ khi Bộ GD&ĐT quy định không tổ chức dạy thêm đối với học sinh tiểu học, những lớp luyện thi dành cho nhóm học sinh có cùng mục tiêu trở nên khó tìm hơn. “Từ năm ngoái, Bộ GD&ĐT cấm dạy thêm đối với bậc tiểu học nên tìm lớp rất khó khăn. Mình phải tìm những phụ huynh có mục tiêu rồi nhờ cô giáo bổ trợ”, chị Mai nói.
Cùng với tình trạng học thêm trá hình, việc bùng nổ các trường chất lượng cao cũng tạo ra cuộc đua âm thầm giữa các gia đình và học sinh. Năm học trước, Hà Nội có 17 trường chất lượng cao; năm học này, số lượng trường chất lượng cao tăng vọt lên 35. Trong đó, nhiều trường tuyển sinh đầu vào bằng hình thức kiểm tra đánh giá năng lực kết hợp xét học bạ. So với các địa phương, Hà Nội cũng là địa phương có số lượng trường chuyên ở bậc THPT nhiều nhất, trong đó có 4 trường chuyên thuộc Sở GD&ĐT gồm: THPT Chuyên Hà Nội Amsterdam, THPT Chuyên Chu Văn An, THPT Chuyên Sơn Tây, THPT Chuyên Nguyễn Huệ. Ngoài ra, còn có hệ thống trường chuyên thuộc các trường ĐH.
Với tính chất phức tạp của thực tế, sau 1 năm triển khai, Thông tư 29 về dạy thêm học thêm của Bộ GD&ĐT đã được sửa đổi và thay thế bằng Thông tư 19. Đây là một trong những thông tư có “tuổi thọ” ngắn nhất trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật do Bộ GD&ĐT ban hành.
Năm 2026, Trường THCS Cầu Giấy tuyển 440 chỉ tiêu nhưng có hơn 5.600 em dự thi, tỉ lệ chọi 1/13. Trường THPT Chuyên Ngoại ngữ có chỉ tiêu tuyển sinh 630 em vào lớp 10 nhưng cũng có hơn 5.000 thí sinh dự thi.
Nhiều trường chuyên, chất lượng cao tuyển sinh bằng phương án thi tuyển cũng kéo theo tình trạng cạnh tranh quyết liệt thông qua học thêm, luyện thi để đỗ vào trường.
Lỗi tại đâu?
Chị Nguyễn Thu Hiền (ở Hoàng Liệt, Hà Nội) cho biết, ban đầu khi Thông tư 29 có hiệu lực, bản thân chị và các phụ huynh trong lớp con (khi đó con đang học lớp 7) thấy phấn khởi, vì thấy được quyền lựa chọn giáo viên. Phụ huynh được quyền nói không với những giáo viên dạy trên lớp nhưng trình độ không đáp ứng mong mỏi của gia đình. Nhưng với việc cào bằng tất cả nhu cầu, đưa dạy thêm học thêm ra ngoài nhà trường sau một thời gian, chị Hiền nhận thấy tình hình không ổn. Thứ nhất, thay vì con được học ở trường 2 buổi trên ngày đến khi bố mẹ tan sở mới đón về thì giữa buổi chiều, phụ huynh đã phải tất tả đi đón con rồi sau đó đưa ra trung tâm văn hóa học thêm. Sau khi đưa con đến trung tâm văn hóa học, phụ huynh quay lại chỗ làm hoặc bố mẹ thay phiên nhau xin về sớm hoặc gọi xe ôm công nghệ để đưa/đón con đi học. Thứ hai, thay vì đóng 50.000 đồng/tiết học thêm ở trong trường thì giờ mức phí học thêm được nâng lên đồng giá 150.000-200.000 đồng. Tốn tiền, mất thời gian đưa đón, giảm năng suất lao động là những gì phụ huynh như chị Hiền đang phải đối mặt. Không cho con học thêm có được không? Chị Hiền từng trăn trở điều này, nhưng cuối cùng, chị kết luận: Không học thêm không được vì con phải tranh suất vào cấp 3 trường công.
Anh Trần Tuấn Phương, đang có con học lớp 12 Trường THPT Việt Nam - Ba Lan (Hà Nội), cho hay, khi có Thông tư 29, nhà trường không tổ chức dạy bổ trợ có thu phí trong trường. Nhưng phụ huynh có nhu cầu cho con học thêm để đảm bảo kiến thức tham gia các kì thi quan trọng như thi tốt nghiệp THPT, thi đánh giá năng lực (ĐH Quốc gia Hà Nội), thi đánh giá tư duy (ĐH Bách khoa Hà Nội). Chính vì vậy, nhóm Zalo phụ huynh trong lớp luôn nóng với các câu hỏi học thêm môn Toán ở đâu, môn Văn học thầy cô nào, môn Địa lí học ra sao…
Nhà ở bán đảo Linh Đàm nhưng anh Phương quyết định cho con lên khu vực quận Hoàn Kiếm (cũ) để học thêm những giáo viên ôn luyện có tiếng môn Vật lí và Toán. Ngoài ra, để có kĩ năng thi đánh giá năng lực, anh cho con học trực tuyến. Như vậy, ngoài giờ học trên lớp, 5 buổi sáng, 2 buổi chiều trong tuần, con có thời gian tham gia học thêm và vẫn nghỉ trọn vẹn 2 ngày cuối tuần.
Thực tế nhu cầu học thêm luôn có. Phụ huynh sẵn sàng bỏ kinh phí để con có cơ hội được học tập, được giảng dạy bởi những giáo viên đáp ứng yêu cầu. Nhưng họ bức xúc khi nhu cầu chính đáng của họ lại bị giáo viên đưa vào tình huống ép buộc.
Ông Nguyễn Đình Sơn, chuyên gia tâm lý, Hội Tâm lí giáo dục Hà Nội, cho rằng, nhiều phụ huynh đặt mục tiêu con phải học giỏi, vào trường chuyên, lớp chọn nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng hơn, học giỏi để làm gì? Theo ông Sơn, thực tế nhiều em luyện thi để vào lớp chuyên Lịch sử một trường chuyên ở Hà Nội nhưng sau đó lên ĐH, hầu hết chọn ngành khác không liên quan đến môn chuyên. “Nếu mục tiêu chỉ là học thật giỏi để thi đỗ trường chuyên, rồi cuối cùng lựa chọn một hướng đi không liên quan, thì mục tiêu của việc học cần được nhìn lại”, ông Sơn nói. Thực tế, nhiều em bước vào cuộc đua trường chuyên, học thêm, luyện thi nhưng chưa có một mục tiêu rõ ràng cho tương lai.
“Nếu mục tiêu chỉ là học thật giỏi để thi đỗ trường chuyên, rồi cuối cùng lựa chọn một hướng đi không liên quan, thì mục tiêu của việc học cần được nhìn lại”. Ông Nguyễn Đình Sơn, chuyên gia tâm lý, Hội Tâm lí giáo dục Hà Nội
Ông Sơn cho rằng, việc chạy đua học tập, đặc biệt là học thêm quá nhiều, không có thời gian cho trẻ chơi thể thao gây căng thẳng, áp lực lớn. “Trong quá trình luyện thi, số học sinh gặp vấn đề phải cần đến sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lí khá nhiều”, ông nói.
Theo ông Sơn, áp lực không chỉ đến từ học thêm mà còn từ chương trình học nặng, tình trạng học vượt cấp và sức ép thi cử. Khi việc học bị đẩy lên quá cao, học sinh có thể dành phần lớn thời gian cho sách vở nhưng lại thiếu cơ hội hình thành những kĩ năng cần thiết để ứng phó trong đời sống.
