Đầu năm nay, Farida cùng gia đình từ Iran trở về Herat, thành phố ở miền tây Afghanistan. Giống nhiều người di cư buộc phải hồi hương, họ chật vật tìm việc làm và nguồn thu nhập. Trong hoàn cảnh eo hẹp, đi khám bác sĩ trở thành điều xa xỉ. Dù vậy, vào đầu tháng 7, cơn đau buộc chị phải tới phòng khám nha khoa ở khu Bakrabad, Herat.
Nha sĩ nói rằng chị cần nhổ một số răng và cấy răng. Phòng khám lên kế hoạch điều trị cho chị. Theo đó, chị phải đến phòng khám nhiều lần và trả trước toàn bộ chi phí.
Tuy nhiên, trong buổi điều trị thứ 3, khi lẽ ra chị được cấy ghép răng, phòng khám nói rằng họ không thể điều trị cho chị bây giờ vì có vấn đề phát sinh. Họ bảo chị về nhà và sẽ liên lạc với chị sau.
Sau khi về nhà, Farida không thể ăn uống bình thường. Hai ngày sau, chị gọi lại phòng khám và được thông báo rằng họ không thể hoàn tất việc điều trị. Phòng khám cho biết họ nhận được lệnh từ Bộ Tuyên truyền Đạo đức và Ngăn chặn Tệ nạn, nêu rõ nha sĩ nam không còn được phép điều trị cho bệnh nhân nữ. Phòng khám sẽ gọi lại Farida nếu tình hình thay đổi. Ba tháng sau, việc điều trị của chị vẫn dang dở.
Chưa có quy định nào về việc cấm nha sĩ nam điều trị cho phụ nữ được công bố chính thức. Tuy nhiên, theo thông tin trên truyền thông và các cuộc phỏng vấn của Zan Times, lệnh cấm dường như đã được áp dụng khắp cả nước. Các nha sĩ cho biết, lực lượng an ninh Taliban đã thực thi lệnh này bằng các cuộc đột kích, đồng thời cảnh báo nha sĩ nam sẽ bị bỏ tù nếu phát hiện bệnh nhân nữ trong phòng khám.
Tại hầu hết các tỉnh, bác sĩ nam cũng nhận được mệnh lệnh và chỉ thị của Taliban yêu cầu không khám cho bệnh nhân nữ. Các bác sĩ cho biết họ không được phép khám hoặc cấp cứu cho bệnh nhân nữ, trừ một số điều kiện cụ thể. Chẳng hạn, bệnh nhân phải có người giám hộ nam (mahram) đi cùng, hoặc một số thủ thuật phải do điều dưỡng nữ thực hiện.
Samim (bí danh), bác sĩ phẫu thuật với 15 năm kinh nghiệm cho biết, các bác sĩ không phải mahram nên họ không được phép trực tiếp khám cho bệnh nhân nữ, trong bất kỳ tình huống nào.
Các lệnh cấm ngày càng siết chặt, thậm chí đến mức phi lý. Tại tỉnh Balkh ở miền bắc, việc gọi bệnh nhân nữ bằng tên thật bị cấm. Vào tháng 5, có thông tin nói rằng các quan chức đã yêu cầu tất cả bệnh viện, cơ sở tư nhân và phòng khám dùng từ “Bibi” thay cho tên phụ nữ. Họ nhấn mạnh quy định này phải được tuân thủ cả trên đơn thuốc.
Rahima (bí danh), sống ở tỉnh Kunar, cho biết một người họ hàng lớn tuổi của bà phải đi hàng trăm kilomet tới thành phố Kandahar để chữa răng, vì con trai bà quản lý 1 phòng khám nha khoa ở đó. Chồng bà từng nói rằng tất cả bác sĩ ở Kunar đều biết ông, và việc vợ ông đến gặp nha sĩ nam là điều đáng xấu hổ.
Chấp nhận rủi ro
Chính quyền Taliban cũng hạn chế phụ nữ trở thành bác sĩ. Từ tháng 12/2024, phụ nữ mất quyền học tại các cơ sở y khoa. Các bác sĩ tại bệnh viện xác nhận Taliban đã cấm tuyển dụng nhân viên nữ.
Các bác sĩ nữ còn hành nghề bị Taliban yêu cầu phải có mahram đi cùng. Một bệnh nhân nữ cho biết dù đã đi cùng mahram, bà vẫn phải chờ vì bác sĩ cần thêm một bệnh nhân nữ khác. Nếu có vấn đề phát sinh, người phụ nữ ấy có thể giúp bà, vì bác sĩ không được phép chạm vào bệnh nhân nữ.
Phụ nữ chỉ còn 3 lựa chọn: liều mình đi khám, kéo theo rủi ro cho cả bác sĩ và phòng khám, tìm đến nhân viên y tế nữ không đủ chuyên môn hoặc chịu đựng bệnh tật.
Một bệnh nhân nói với Zan Times: “Tôi không biết đây là tình huống gì. Ở một thành phố không có lấy một bác sĩ nữ, làm sao họ có thể áp đặt nhiều hạn chế đến vậy? Họ không quan tâm đến mạng người một chút nào”.
Tuy nhiên, Taliban vẫn khẳng định rằng bác sĩ điều trị cho bệnh nhân nữ sẽ được miễn áp dụng lệnh cấm. Tháng 2 năm nay, Bộ trưởng Truyền thông Taliban Hamdullah Nomani nói rằng bác sĩ nam sẽ được coi là mahram khi điều trị cho bệnh nhân nữ.
Nargis - trợ lý tại một phòng khám nha khoa ở thành phố Jalalabad, kể rằng một số bác sĩ bố trí người đứng ngoài phòng khám để canh chừng khi họ đang điều trị cho bệnh nhân nữ. Bà kể, bác sĩ nam của phòng khám đôi khi nói đùa rằng nên để sẵn chiếc chadari (áo choàng trùm kín người của phụ nữ Afghanistan) trong phòng. Khi các quan chức Taliban đến, ông sẽ mặc vào để họ không nhận ra mình là bác sĩ nam.
