Thực ra, hoa sữa đi vào thơ ca nhạc họa khá nhiều. Trịnh Công Sơn có Mùa hoa sữa về thơm từng cơn gió.
Tô Thùy Yên có Ai kể với anh về hoa gạo trưa, về hoa sữa đêm/ Về người tình hai mươi mấy năm xưa chọn ở lại/ Buổi rời tay, giọng nói còn vương chân/ Thành phố mà anh chắt mót sẵn thương yêu để rồi/ như bị phụ tình đau đớn mãi/ Bây giờ thành phố đó ra sao?
Nhưng được đại chúng biết đến nhiều nhất thì chắc vẫn là Hoa sữa của Hồng Đăng và Hà Nội mùa vắng những cơn mưa của Trương Quý Hải phổ thơ Bùi Thanh Tuấn.
Ông ấy viết mà chưa từng “ngửi” hoa sữa
Theo bà Lê Anh Thúy - vợ nhạc sĩ Hồng Đăng - Hoa sữa ra đời năm 1978 theo đặt hàng của đạo diễn Đức Hoàn cho bộ phim Hà Nội mùa chim làm tổ. Đạo diễn mong có ca khúc thể hiện được nét riêng trong tình yêu của những người trẻ Hà Nội.
Yêu cầu ấy khiến nhạc sĩ mất nhiều thời gian tìm kiếm. Phim quay gần xong, ông vẫn chưa tìm được tứ nhạc phù hợp.
Bước ngoặt đến từ cuộc trò chuyện cùng nhà thơ Nguyễn Hương Trâm. Bà nhắc đến hoa sữa, loài hoa có mùi hương đặc biệt của Hà Nội. Theo lời bà Thúy, chỉ cái tên hoa sữa đã khơi được tứ nhạc, dù tác giả lúc đó chưa biết hình dáng loài hoa ra sao, chưa từng ngửi mùi thơm của nó.
Công việc bế tắc trước đó được giải quyết nhanh chóng, phần nhạc phim hoàn thành trong đêm.
Hoa sữa kể chuyện tình đã xa, còn lại những kỷ niệm, bạn bè và đường phố thân quen. Mối tình dang dở được nhắc bằng sự lưu luyến. Cảm xúc chủ đạo là nỗi nhớ một người, nhớ những tháng ngày từng có nhau, cùng những điều tưởng nhỏ bé nhưng vẫn ở lại sau cuộc chia tay.
Bài hát không gọi tên Hà Nội hay một địa danh cụ thể nào của thành phố. Tuy vậy, tác phẩm vẫn được đón nhận như một tình khúc tiêu biểu về Thủ đô. Hình ảnh hoa sữa gắn cùng câu chuyện tình yêu đã trở thành dấu hiệu để người nghe nhận ra Hà Nội trong bài hát.
Người thể hiện ca khúc trong phim là NSND Lê Dung. Sau đó, Hoa sữa dần có đời sống riêng trên sân khấu và qua các bản thu. Bà Thúy nhắc lại vai trò của NSND Thanh Hoa trong việc đưa bài hát lên những sân khấu phía Bắc. Đến giữa thập niên 1980, tiếng hát Nhã Phương giúp tác phẩm lan tỏa mạnh mẽ hơn.
Các thế hệ sau tiếp tục hát Hoa sữa, từ Thanh Lam, Hồng Nhung, Mỹ Linh đến Hồ Quỳnh Hương, Lệ Quyên. Mỗi giọng ca đem đến một sắc thái, giúp bài hát liên tục được công chúng nghe lại. Riêng Thanh Lam ghi dấu ấn đậm nét qua bản thu do Hãng phim Trẻ đầu tư. Theo bà Thúy, Hồng Đăng sinh thời đặc biệt yêu thích cách thể hiện của nữ ca sĩ.
Về sau, biết sự “lợi hại” của hoa sữa, mỗi độ thu về lại có người nói vì ông Hồng Đăng mà hoa sữa được trồng kín đường.
Sau khi những ý kiến trái chiều về loài hoa này lan rộng trên mạng xã hội những ngày qua, các từ khóa “Hoa sữa”, “Hoa sữa Hồng Đăng” đều có lượng tìm kiếm tăng đột biến trên Google Trends.
Tưởng tượng về hoa sữa để làm thơ
Một câu chuyện thú vị khác gắn với Hà Nội mùa vắng những cơn mưa. Tác giả của phần lời ca khúc là nhà thơ Bùi Thanh Tuấn, lúc viết Hoa sữa thôi rơi những chiều tan học thì chưa từng đặt chân đến Hà Nội.
Một người bạn của Bùi Thanh Tuấn kể cuối năm 1992, Tuấn khi đó đang là sinh viên Khoa Ngữ văn - Báo chí tại Trường Đại học Tổng hợp TPHCM, dù chưa một lần đặt chân đến Hà Nội, qua những câu chuyện kể, sách báo và trí tưởng tượng bay bổng của tuổi trẻ, anh đã viết nên bài thơ Chia tay người Hà Nội.
Bài thơ gom đầy những hình ảnh đặc trưng nhất của thu đông Hà Nội: Hà Nội mùa này vắng những cơn mưa/ Cái rét đầu đông giật mình bật khóc/ Hoa sữa thôi rơi những chiều tan học/ Cổ Ngư xưa lặng lẽ dấu chân buồn…
Mùa hè năm 1993, trong một buổi giao lưu, tập huấn giữa cán bộ Đoàn và sinh viên hai miền Nam - Bắc diễn ra tại TPHCM, nhạc sĩ Trương Quý Hải đã gặp gỡ Bùi Thanh Tuấn.
Ngay khi nghe chàng trai trẻ đọc bài thơ Chia tay người Hà Nội, nhạc sĩ đã mượn ngay một cây đàn guitar của bạn bè xung quanh, vừa đệm đàn vừa nương theo lời thơ để ký âm.
Theo lời Trương Quý Hải, ca khúc hoàn thành trong khoảng 30 phút. Tối đó, ông mang bài hát đến buổi liên hoan, đệm guitar và hát cho mọi người nghe. Câu thơ mở đầu được chọn làm tên ca khúc Hà Nội mùa vắng những cơn mưa.
Ca khúc được giới thiệu trên Đài Truyền hình Hà Nội năm 1993 qua tiếng hát Thanh Tâm, rồi phổ biến rộng hơn qua các bản thu, trong đó có Cẩm Vân. Cùng phần nhạc của Trương Quý Hải, những hình ảnh Bùi Thanh Tuấn từng hình dung qua lời bạn kể đã đến với đông đảo người yêu Hà Nội.
