Điện ảnh còn là gì ngoài doanh thu phòng vé?

Năm 2024, Megalopolis của huyền thoại Francis Ford Coppola trở thành “bom xịt” lớn nhất năm, gây thất vọng toàn cầu. Đó lại chính là đứa con tinh thần mà vị đạo diễn 87 tuổi từng là cha đẻ của bộ ba phim Bố Già kinh điển cùng những siêu phẩm này ấp ủ trong suốt hơn 40 năm và tự mình bỏ tiền túi ra để sản xuất.

Nhìn vào hai bộ phim trên, dễ thấy chúng đều thất bại về mặt kinh tế lẫn trên thang điểm chấm phim, thế nhưng có nên cho rằng đó là “thất bại toàn tập”?

“Trừng phạt” từ phòng vé

Khi nền công nghiệp điện ảnh hiện đại ngày càng bị chi phối bởi các nguồn tư bản khổng lồ, công chúng và giới truyền thông rất dễ rơi vào cái bẫy nhận thức phổ biến: mặc định thành công của một tác phẩm điện ảnh thông qua những con số doanh thu cao ngất ngưởng.

Tuy nhiên, nếu đào sâu vào bản chất cốt lõi của môn nghệ thuật thứ bảy, thì thành công thực sự và tầm vóc vĩ đại của một tác phẩm điện ảnh chưa bao giờ chỉ dừng lại ở những khoản lợi nhuận kếch xù. Thay vào đó, sức sống trường tồn của một bộ phim được định hình một cách bền vững thông qua câu chuyện nhân văn mà đạo diễn khao khát truyền tải, qua những nỗ lực dũng cảm nhằm bứt phá khỏi vùng an toàn của nghệ thuật kể chuyện, và qua những di sản văn hóa sâu sắc mà tác phẩm ấy kiêu hãnh để lại cho các thế hệ mai sau.

Trở lại với dự án điện ảnh mang tên Megalopolis của đạo diễn huyền thoại Francis Ford Coppola - tác phẩm làm rung chuyển giới mộ điệu trên toàn thế giới cả về quy mô hình ảnh lẫn mức độ thảm họa doanh thu. Tác phẩm chứa đựng vô vàn tham vọng triết lý sâu sắc được nhà làm phim kỳ cựu ấp ủ và thai nghén với biết bao mồ hôi nước mắt trong suốt nhiều thập kỷ ròng rã, đi kèm mức kinh phí sản xuất khổng lồ lên tới 120 triệu đô la Mỹ, nếu gộp các chi phí tiếp thị và quảng bá phim toàn cầu, tổng số tiền đầu tư thực tế có thể lên tới 135 triệu đô la Mỹ! Để có tiền góp vào dự án, vị đạo diễn phải bán đi điền trang rượu vang quý giá của mình.

Dù chứa đựng khát vọng nhân văn to lớn nhằm truyền tải góc nhìn mang tính ẩn dụ phức tạp về sự hưng thịnh rực rỡ và quá trình suy vong tất yếu của các nền văn minh nhân loại thông qua bối cảnh một nước Mỹ tương lai mang dáng dấp phế tích của Đế chế La Mã, tác phẩm điện ảnh vĩ cuồng này đã ngay lập tức phải nếm trải một đòn trừng phạt cay đắng tại phòng vé khi chỉ thu về vỏn vẹn khoảng 14,4 triệu đô la Mỹ trên phạm vi toàn cầu! Cú thua lỗ đẩy vị đạo diễn lừng danh vào hoàn cảnh kinh tế vô vàn khó khăn trong những năm tháng tuổi già.

Giá trị của sự kiên định

Tuy nhiên, nếu đủ bản lĩnh và thấu cảm, có thể thấy Megalopolis đã gặt hái được một số thành công trên một bình diện nghệ thuật hoàn toàn khác biệt, nơi mà giá trị của sự kiên định vượt xa những giới hạn chật hẹp của hệ thống tư bản bóc lột. Tác phẩm vĩ đại này luôn được giới nghiên cứu học thuật chân chính đánh giá như một bản tuyên ngôn nghệ thuật cháy bỏng ngập tràn tự do, thể hiện một tinh thần kiên cường tuyệt đối không bao giờ chịu khuất phục trước những khuôn mẫu kịch bản an toàn, dễ dãi và mang đậm tính công nghiệp của hệ thống xưởng phim hiện đại.

Dễ dàng bắt gặp bài học kinh tế và nghệ thuật mang tính tương đồng sâu sắc thông qua trường hợp của Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh. Tác phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc lấy bối cảnh thời kỳ Đại Cồ Việt hào hùng dưới triều đại nhà Đinh này đã được những nhà làm phim đầy tâm huyết đầu tư kinh phí khổng lồ lên đến 100 tỷ đồng, nhằm tái hiện trang sử vàng son của cha ông và dũng cảm khai phá những bí ẩn văn hóa sâu thẳm xoay quanh nơi an nghỉ của một vị vua anh minh bậc nhất đất nước.

Nhưng rồi trái với kỳ vọng, bộ phim sử thi này chỉ có thể lay lắt thu về khoảng 37 tỷ đồng sau những chuỗi ngày công chiếu đầy chật vật.

Mặc dù bị gắn mác như một “thảm họa phòng vé” đầy cay đắng, Hộ linh tráng sĩ vẫn mang trong mình những nhiệm vụ khác, một trong số đó là thể hiện vai trò nền tảng không thể thay thế trong công cuộc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và mạnh mẽ tôn vinh bề dày lịch sử ngàn năm văn hiến của đất nước. Điểm sáng nhất mà tác phẩm này cống hiến cho nền điện ảnh nước nhà chính là khát vọng tiên phong trong việc kiến tạo nên một không gian hình ảnh vô cùng kỳ vĩ và thấm đẫm chất điện ảnh, nơi những đại cảnh chiến đấu khốc liệt hòa quyện cùng vẻ đẹp non nước mây ngàn đã minh chứng cho năng lực dàn dựng bối cảnh đạt tiêu chuẩn quốc tế của thế hệ các nhà làm phim nội địa.

Quan trọng hơn cả, tác phẩm đã thể hiện một lòng dũng cảm hiếm có khi dám lặn sâu vào những tầng lớp huyền tích dân gian đầy màu nhiệm, điển hình như nghi lễ tang tế đậm chất tâm linh của Thầy Mo người Mường hay hành trình cảm tử rước 99 chiếc quan tài nhằm đánh lạc hướng kẻ thù bảo vệ long mạch quốc gia, khơi gợi sự quan tâm của giới trẻ đối với cội nguồn văn hóa tổ tiên. Những dự án dã sử dám bứt phá khỏi khu vực an toàn của các thể loại dễ làm-dễ xem hơn như hài, kinh dị, và tình cảm chính là những viên gạch lót đường thấm đẫm mồ hôi và nước mắt, giúp cho các thế hệ đạo diễn trẻ tuổi sau này kế thừa những bài học kinh nghiệm thực tiễn đắt giá. Mặc cho con số doanh thu có thể khiến các nhà đầu tư chùn bước, bộ phim đã góp phần gieo mầm cho công cuộc sử dụng điện ảnh để tôn vinh di sản dân tộc - điều mà các nền điện ảnh láng giềng đang làm rất tốt.