Từ cuộc sống giữa đại ngàn đến hành trình đổi thay
Bản Rào Tre (xã Phúc Trạch, tỉnh Hà Tĩnh) nằm dưới dãy núi Ka Đay, nơi đây hiện có hơn 50 hộ với gần 160 nhân khẩu là người dân tộc Chứt. Trước đây, người đồng bào dân tộc Chứt quen sống trong những hang đá, mái đá giữa đại ngàn Trường Sơn. Nguồn sống chủ yếu dựa vào săn bắt, hái lượm, tìm kiếm sản vật trong rừng và một phần canh tác nương rẫy.
Cuộc sống biệt lập khiến người dân ít có điều kiện tiếp xúc với xã hội bên ngoài, thiếu kiến thức sản xuất, chăm sóc sức khỏe và nhiều kỹ năng sinh hoạt cộng đồng. Những tập quán cũ, điều kiện sống thiếu thốn cùng rào cản ngôn ngữ khiến hành trình hòa nhập của người Chứt không dễ dàng. Có thời điểm, việc vận động bà con rời hang đá, xuống núi định cư, làm quen với cuộc sống mới là một thử thách lớn đối với chính quyền và các lực lượng làm nhiệm vụ trên địa bàn.
Hơn ba thập kỷ trước, Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh phối hợp với chính quyền các cấp kiên trì vận động đồng bào rời những vách núi, hang đá để về định cư tại bản Rào Tre. Từ những ngày đầu còn nhiều bỡ ngỡ, một cộng đồng dân cư từng bước được hình thành, có nhà ở, đất sản xuất và những điều kiện cơ bản để ổn định cuộc sống. Khi đã có nơi ở ổn định, bài toán lớn hơn là làm sao giúp bà con biết chữ, biết tiếng phổ thông, thay đổi nhận thức và từng bước làm chủ cuộc sống.
Những ngày đầu về bản, gần như không có người Chứt nào biết chữ. Việc giao tiếp với người ngoài cộng đồng còn nhiều hạn chế. Trước thực tế đó, lực lượng biên phòng đã phối hợp mở các lớp xóa mù chữ ngay tại bản. Những cán bộ, chiến sĩ được phân công cắm bản vừa làm công tác vận động, vừa học tiếng của đồng bào, tìm hiểu phong tục, tập quán để có thể gần gũi, chia sẻ và hướng dẫn bà con.
Cùng với xóa mù chữ, các lực lượng chức năng còn hướng dẫn người dân thay đổi tập quán sinh hoạt, từng bước từ bỏ những thói quen không còn phù hợp, xây dựng nếp sống định canh, định cư. Những kiến thức về trồng trọt, chăn nuôi, vệ sinh môi trường, chăm sóc sức khỏe cũng dần được đưa vào đời sống bản làng.
Từ một cộng đồng từng sống biệt lập giữa núi rừng, người Chứt ở Rào Tre nay đã có nhiều chuyển biến. Trẻ em được đến trường, người lớn biết đọc, biết viết, nhiều hộ đã biết tổ chức sản xuất, chăm lo phát triển kinh tế gia đình.
Tại bản Rào Tre, thế hệ trẻ đang dần trở thành lực lượng quan trọng tạo nên những chuyển biến mới. Không chỉ tiếp nối những giá trị văn hóa của cộng đồng, nhiều thanh niên đã bắt đầu quan tâm đến việc phát triển kinh tế gia đình, tìm kiếm cây trồng, vật nuôi phù hợp, chủ động học hỏi kỹ thuật sản xuất.
Người trẻ mạnh dạn đổi cách làm, gieo hy vọng trên đất đồi
Trên những khu đồi từng bị bỏ hoang hoặc canh tác kém hiệu quả ở Rào Tre, màu xanh của những hàng dó trầm đang dần hiện hữu. Không còn chỉ trông chờ vào cây ngô, cây sắn hay nguồn lợi thu hái từ rừng, một số hộ dân đã bắt đầu dành đất phát triển cây lâu năm, với kỳ vọng tạo nguồn thu ổn định trong tương lai.
Gia đình anh Hồ Thế Xoan (SN 1994) là một trong những hộ trẻ tiên phong tham gia mô hình. Sau hai đợt được hỗ trợ cây giống vào cuối năm 2024 và đầu năm 2025, gia đình anh đã trồng hơn 600 cây dó trầm trên diện tích khoảng 1ha.
Những ngày đầu tiếp cận loại cây mới, anh Xoan không khỏi lo lắng vì chưa có kinh nghiệm. Trước đây, gia đình chủ yếu quen với việc trồng ngô, sắn, những loại cây có chu kỳ thu hoạch ngắn. Chuyển sang cây dó trầm đồng nghĩa với việc phải học cách chăm sóc, đầu tư công sức và kiên trì chờ đợi trong thời gian dài.
Được cán bộ biên phòng và chính quyền địa phương hướng dẫn kỹ thuật từ khâu làm đất, đào hố, bón phân đến chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, anh dần nắm được cách trồng. Đến nay, vườn cây của gia đình sinh trưởng khá tốt, nhiều cây đã cao quá đầu người.
“Ban đầu, tôi lo cây dó trầm khó trồng, khó chăm sóc. Nhưng được cán bộ hướng dẫn, tôi dần biết cách chăm sóc để cây phát triển tốt. Giờ nhìn vườn cây ngày càng lớn, gia đình rất phấn khởi. Tôi hy vọng đây sẽ là hướng phát triển kinh tế mới, giúp gia đình có thêm thu nhập trong những năm tới”, anh Xoan chia sẻ.
Với anh Xoan, hơn 600 cây dó trầm không đơn thuần là diện tích cây trồng mới mà còn là sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm kinh tế. Thay vì chỉ tập trung vào những vụ mùa trước mắt, anh đã bắt đầu tính đến việc đầu tư cho cây trồng lâu năm, tận dụng diện tích đất đồi để tạo nguồn thu trong tương lai.
Không chỉ trồng dó trầm, gia đình anh còn kết hợp trồng keo, nuôi gia súc, gia cầm và làm thêm nhiều công việc để tăng thu nhập. Anh Xoan đầu tư máy cắt cỏ, máy xẻ keo phục vụ sản xuất, từng bước chủ động hơn trong việc tổ chức lao động, phát triển kinh tế hộ gia đình.
Cũng như gia đình anh Xoan, chị Hồ Thị Ninh (SN 1993) đang từng bước thay đổi cách làm kinh tế. Trước đây, cuộc sống gia đình chị chủ yếu dựa vào trồng ngô, sắn và thu hái măng rừng. Công việc phụ thuộc nhiều vào thời tiết, mùa vụ nên thu nhập không ổn định.
Từ khi tham gia mô hình trồng dó trầm, gia đình chị Ninh có thêm một hướng phát triển kinh tế mới. Vợ chồng chị thường xuyên kiểm tra vườn, làm cỏ, vun gốc và chăm sóc từng cây. Dù chưa thể tính toán hiệu quả kinh tế khi cây chưa đến kỳ khai thác, chị vẫn đặt nhiều kỳ vọng vào diện tích dó trầm đã trồng.
“Trước đây, gia đình chủ yếu làm nương rẫy, thu nhập bấp bênh. Nay có thêm vườn cây, chúng tôi muốn chăm sóc thật tốt để sau này có nguồn thu. Cây còn nhỏ nên phải kiên trì, chịu khó chăm sóc”, chị Ninh chia sẻ.
Gia đình anh Hồ Xuân Nam (SN 1989) cũng là một trong những người dân ở Rào Tre mạnh dạn tìm hướng phát triển kinh tế mới. Khoảng 4 năm trước, vợ chồng anh rời bản, ra Hải Phòng làm công nhân. Với tổng thu nhập khoảng 18 triệu đồng mỗi tháng, cuộc sống gia đình dần khấm khá hơn, có điều kiện sửa sang nhà cửa, chăm lo cho con cái và từng bước thoát nghèo.
Dù làm việc xa quê, vợ chồng anh Nam vẫn luôn gắn bó với mảnh đất nơi mình sinh ra. Mỗi mùa vụ, anh chị lại trở về Rào Tre làm ruộng, chăm sóc đất đai của gia đình. Không chỉ trông chờ vào nguồn thu từ công việc làm thuê, anh Nam còn tận dụng diện tích đất sẵn có để trồng hơn 600 gốc dó trầm, mở thêm hướng phát triển kinh tế lâu dài.
Những ngày trở về quê, ngoài công việc đồng áng, vợ chồng anh Nam dành thời gian làm cỏ, vun gốc, kiểm tra quá trình sinh trưởng của vườn dó trầm. Được cán bộ biên phòng hướng dẫn kỹ thuật, anh từng bước nắm bắt cách chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, kỳ vọng cây sinh trưởng tốt và mang lại nguồn thu trong những năm tới.
"Được các bộ đội hướng dẫn trồng, chăm sóc, giờ cây dó bầu đang phát triển tốt. Không cần phải bỏ chi phí gì, chỉ mất công chăm sóc nên gia đình rất vui, phấn khởi", anh Nam nói.
Để những vườn dó bầu bén rễ trên đất đồi Rào Tre, thời gian qua, cán bộ, chiến sĩ Tổ công tác Rào Tre, Đồn Biên phòng Bản Giàng (Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh) đã đồng hành cùng người dân từ khâu lựa chọn giống, hỗ trợ cây trồng đến hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc. Quá trình triển khai được thực hiện theo phương châm “cầm tay chỉ việc”, giúp bà con từng bước nắm vững kỹ thuật, chủ động chăm sóc diện tích đã trồng. Đến nay, toàn bản có khoảng 14 hộ tham gia mô hình, trong đó có nhiều gia đình trẻ mạnh dạn trồng dó bầu, kết hợp trồng keo và chăn nuôi để đa dạng sinh kế.
Theo Thiếu tá Đoàn Văn Tiệp, Tổ trưởng Tổ công tác Rào Tre, Đồn Biên phòng Bản Giàng, hiện tại cây dó bầu đang phát triển rất tốt trên mảnh đất ở bản Rào Tre. Đây được đánh giá là loài cây có thể trở thành hướng đầu tư dài hạn, tạo thêm cơ hội phát triển kinh tế cho các hộ dân người dân tộc Chứt.
“Điều chúng tôi luôn trăn trở là làm sao giúp đồng bào Chứt có sinh kế ổn định, từng bước vươn lên bằng chính sức lao động của mình. Vì vậy, đơn vị đã tìm hiểu, lựa chọn cây dó bầu, hỗ trợ cây giống và hướng dẫn kỹ thuật để bà con có thêm hướng sản xuất mới. Chúng tôi mong muốn, đặc biệt là những gia đình trẻ, sẽ mạnh dạn tiếp cận mô hình, biết tính toán đầu tư lâu dài, kiên trì chăm sóc để từng bước tạo dựng sinh kế bền vững”, Thiếu tá Tiệp chia sẻ.