Gần 35% cửa hàng chuyển sang kinh doanh trực tuyến
Mỗi năm Việt Nam có khoảng 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá. Trong đó, khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 người do hút thuốc thụ động.
Không chỉ gây tổn thất nghiêm trọng về sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra gánh nặng kinh tế lớn. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế do thuốc lá ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP.
Ngày 17/11, tại Hà Nội, Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức Hội thảo cung cấp thông tin về phòng, chống tác hại thuốc lá trong tiến trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Ông Đặng Khắc Lợi, Phó Cục trưởng Cục Báo chí cho biết, theo số liệu cập nhật của Bộ Y tế, một trong những vấn đề đáng chú ý là tình trạng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng chuyển dịch từ cửa hàng truyền thống sang môi trường trực tuyến sau khi quy định cấm có hiệu lực.
TS. Lương Minh Tân, Trường Đại học Y tế công cộng, chia sẻ kết quả khảo sát 126 cửa hàng từng kinh doanh các sản phẩm này tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TPHCM.
Nhóm nghiên cứu lựa chọn 5 khu vực có hoạt động mua bán sôi động tại mỗi thành phố, sau đó sử dụng Google Maps để xác định các cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và tiến hành khảo sát thực tế.
Kết quả cho thấy, có 81 cửa hàng, tương đương 64,3%, đã đóng cửa tại địa điểm kinh doanh trước đó. Tuy nhiên, 44 cửa hàng (34,9%) chuyển sang bán trực tuyến và một cửa hàng vẫn duy trì đồng thời cả hai hình thức.
Riêng tại Hà Nội, có 14/30 cửa hàng chuyển sang kinh doanh online. Tại TPHCM, con số này là 14/56 cửa hàng.
Đáng lo ngại, hoạt động kinh doanh trên mạng xuất hiện nhiều thủ thuật nhằm né tránh kiểm duyệt. Một số nơi ngụy trang thuốc lá điện tử dưới tên gọi những sản phẩm thông dụng như bàn chải điện, máy cạo râu hoặc tinh dầu xịt phòng, sau đó chuyển giao dịch sang tin nhắn riêng.
Theo kết quả khảo sát, quy định cấm bước đầu góp phần thu hẹp các điểm bán công khai, nhưng hoạt động kinh doanh các sản phẩm này vẫn có xu hướng chuyển sang không gian mạng. Điều đó đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trên môi trường trực tuyến.
Không để trưng bày thuốc lá trở thành quảng cáo trá hình
Từ thực tế trên, việc kiểm soát hoạt động kinh doanh, quảng bá và trưng bày thuốc lá tiếp tục được các đại biểu quan tâm trong quá trình góp ý sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Vũ Văn Tiến, đại biểu chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng cần kiểm soát chặt việc trưng bày thuốc lá tại các cửa hàng, quầy bán lẻ. Bởi hoạt động này có thể làm gia tăng sự chú ý và tạo cơ hội tiếp xúc thường xuyên với sản phẩm, đặc biệt đối với trẻ em, thanh thiếu niên.
Theo đại biểu, khi quảng cáo thuốc lá đã bị nghiêm cấm, không thể để việc trưng bày trở thành một hình thức quảng bá trá hình. Bên cạnh đó, cần có chính sách giá phù hợp, tránh tình trạng thuốc lá có giá quá thấp khiến người dân dễ dàng tiếp cận, trong khi ngân sách và hệ thống y tế phải gánh chịu những tổn thất do tác hại của thuốc lá.
Đề cập dự thảo sửa đổi luật, ông Tiến đánh giá cao quy định bổ sung trách nhiệm của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc hạn chế sử dụng hình ảnh diễn viên hút thuốc lá trong các tác phẩm điện ảnh, sân khấu và truyền hình.
Đại biểu cho rằng cần cụ thể hóa quy định bằng hướng dẫn rà soát, kiểm soát hình ảnh hút thuốc trong phim ảnh, chương trình truyền hình, tránh để hình ảnh nhân vật sử dụng thuốc lá vô tình tạo hiệu ứng cổ súy hành vi hút thuốc.
Ông cũng đề xuất nghiên cứu mở rộng việc hạn chế hình ảnh thuốc lá trong các sản phẩm âm nhạc, nhất là những bài hát đề cập đến thuốc lá theo hướng lãng mạn hóa, có thể khơi gợi sự tò mò và tâm lý bắt chước ở giới trẻ. Đây là đề xuất từ góc nhìn cá nhân nhằm mở rộng phạm vi truyền thông phòng, chống tác hại thuốc lá trong đời sống văn hóa.
Theo ĐBQH Vũ Văn Tiến, nhiều thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc từ tâm lý a dua, học đòi. Vì vậy, phòng, chống tác hại thuốc lá không thể chỉ là nhiệm vụ của ngành Y tế hay một cơ quan riêng lẻ mà cần sự chung tay của toàn xã hội, từ gia đình, người dân đến các cơ quan báo chí.
Mỗi bài viết, thông điệp truyền thông có trách nhiệm đều góp phần nâng cao nhận thức, xây dựng môi trường không khói thuốc và bảo vệ thế hệ trẻ.
Đề xuất cảnh báo sức khỏe chiếm tối thiểu 85% bao bì thuốc lá
Bên cạnh kiểm soát hoạt động kinh doanh và trưng bày, các giải pháp truyền thông nhằm thay đổi nhận thức, hành vi sử dụng thuốc lá cũng được đặt ra tại hội thảo.
Ông Nguyễn Đình Thành, chuyên gia truyền thông, Phó Tổng Giám đốc Công ty Công nghệ truyền thông Netspace, cho rằng cần nhìn nhận quá trình phòng, chống tác hại thuốc lá qua 4 trạng thái: biết nguy hiểm, cảm thấy sợ, muốn bỏ thuốc và thực sự bỏ được thuốc.
85% bao bì thuốc lá.
Theo ông, bao bì và điểm bán có thể tác động đến nhận thức, cảm xúc, ý định cai thuốc. Tuy nhiên, để thay đổi hành vi một cách bền vững, người hút thuốc cần có môi trường hỗ trợ và dịch vụ điều trị lệ thuộc nicotine.
Ông Thành nhấn mạnh bao bì và cách trưng bày sản phẩm là những kênh truyền thông có chủ đích, có khả năng tác động đến hành vi người tiêu dùng. Các nghiên cứu cho thấy cảnh báo bằng hình ảnh giúp người xem ghi nhớ tốt hơn và tạo phản ứng cảm xúc mạnh hơn so với cảnh báo chỉ sử dụng chữ viết.
Dẫn chứng thí nghiệm trên 112 trẻ từ 13-17 tuổi, ông Thành cho biết tỷ lệ nhớ đúng cảnh báo ở nhóm tiếp xúc với hình ảnh đạt 82%, trong khi nhóm chỉ tiếp xúc với cảnh báo bằng chữ là 19%.
Những hình ảnh cảnh báo cũng tạo ra các cảm xúc như lo lắng, buồn bã, ghê sợ, đặc biệt ở nhóm trẻ có cha mẹ hút thuốc.
Từ những kết quả này, ông Thành ủng hộ đề xuất nâng diện tích cảnh báo sức khỏe lên tối thiểu 85% mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá, đồng thời thay đổi hình ảnh cảnh báo định kỳ và bổ sung số tổng đài hỗ trợ cai thuốc.
Ông cũng đồng tình với đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ và áp dụng bao bì trơn, loại bỏ màu sắc, logo cùng các hình trang trí thương hiệu để cảnh báo sức khỏe trở thành thông điệp nổi bật nhất.
Trong bối cảnh hoạt động kinh doanh thuốc lá ngày càng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý, việc hoàn thiện các quy định về kinh doanh, trưng bày, quảng bá và cảnh báo sức khỏe được các đại biểu đánh giá là cần thiết. Những giải pháp này hướng tới hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá, nâng cao nhận thức và thúc đẩy thay đổi hành vi sử dụng, qua đó bảo vệ sức khỏe cộng đồng.