Mới đây, Ma Thị Phương đại diện cho tiếng nói của người khuyết tật Việt Nam tham gia Hội thảo Nghiên cứu Quốc tế CASID 2026 tổ chức tại Canada. Trước đó, năm 2024, Phương nhận học bổng toàn phần Erasmus + Mobility và có cơ hội học tập tại Đại học Valladolid, Tây Ban Nha trong 6 tháng. Cũng trong năm đó, Phương được lựa chọn tham gia chương trình Học bổng Thủ lĩnh trẻ YSEALI tại Đại học Connecticut, Mỹ.
Chủ động thích nghi
Năm 15 tuổi, ngay sau khi thi đậu vào lớp 10, nữ sinh dân tộc Tày Ma Thị Phương gặp một biến cố lớn về sức khỏe. Đôi mắt của em mờ đi rồi không còn nhìn thấy ánh sáng. Cuộc sống của Phương rơi vào bóng tối. Phương được chẩn đoán mắc viêm tủy thị thần kinh, căn bệnh mãn tính chưa có thuốc đặc trị, làm mù hẳn 2 mắt và có nguy cơ gây bại liệt. Để ngăn ngừa tái phát, mỗi năm cô phải hai lần đi truyền thuốc.
Phương từng rơi vào khủng hoảng và phải bảo lưu việc học một năm. Trong những ngày ấy, điều khiến Phương lo nhất không chỉ là mất đi ánh sáng mà sợ một ngày nào đó mình trở thành gánh nặng cho bố mẹ, gia đình và xã hội.
Trong những ngày tháng hoang mang, bất định nhất, Phương tìm đọc rất nhiều sách và tìm thấy nguồn cảm hứng vượt qua nghịch cảnh từ cuốn “Cuộc phiêu lưu trong bóng tối” của Tom Sullivan - một người khiếm thị Mỹ có cuộc sống độc lập và thành công. Những câu chuyện về người không tay, không chân Nick Vujicic cũng giúp cô nhìn lại hoàn cảnh của mình.
“Có những người có thể sống một cuộc đời đầy đủ dù phải đối diện với những giới hạn rất lớn, tại sao mình lại không thể? Tôi tự đặt câu hỏi và bắt đầu nghĩ về tương lai theo một cách khác”, Phương chia sẻ.
Việc đầu tiên là Phương quay lại trường học sau một năm bảo lưu. Phương trở thành học sinh khiếm thị đầu tiên học hòa nhập tại Trường THPT Lương Ngọc Quyến, Thái Nguyên. Những ngày đầu trở lại lớp không hề dễ dàng.
Học bằng chữ nổi Braille trong khoảng 2 tháng nhưng rồi Phương nhận ra tốc độ viết của mình không thể theo kịp lời giảng của giáo viên. Bên cạnh đó, thầy cô không đọc được chữ nổi nên việc kiểm tra, sửa bài cũng gặp khó khăn. Phương đổi cách học. Cô chuyển sang dùng máy tính. Phương gõ bài trên Microsoft Word rồi gửi file cho giáo viên qua email. Với những bài kiểm tra trắc nghiệm hoặc câu hỏi có hình ảnh, cô nhờ bạn bè hoặc thầy cô đọc đề, sau đó tự suy nghĩ và chọn đáp án. Chiếc laptop trở thành một phần quan trọng trong việc học của cô gái.
Phương tham gia các hội nhóm công nghệ dành cho người khiếm thị hỏi những người đi trước, tự mày mò phần mềm và thử các cách làm khác nhau cho đến khi tìm được phương pháp phù hợp phục vụ cho việc học của mình. Cách học ấy dần hình thành một thói quen mà sau này trở thành một phần trong tính cách của Phương: không chờ mọi thứ được thiết kế sẵn cho mình, mà tìm cách để tự thích nghi và tạo ra cách làm phù hợp.
Chinh phục IELTS 7.5 bằng tự học
Năm 2020, sau khi tốt nghiệp THPT, Phương nộp hồ sơ Học bổng Chắp cánh ước mơ của Đại học RMIT. Cô bị từ chối vì thiếu chứng chỉ tiếng Anh. Lần thất bại đó, Phương nhận ra ngoại ngữ sẽ quyết định rất nhiều lựa chọn trong tương lai. Khi vào học ngành Công tác xã hội tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên, Phương đầu tư học ngoại ngữ một cách nghiêm túc để tìm kiếm cơ hội học bổng ở nước ngoài nhằm mở mang kiến thức, hiểu biết.
Cô bắt đầu học IELTS nghiêm túc từ năm 2021. Lần thi đầu tiên vào năm 2023, Phương đạt 6.0. Cột mốc ấy chưa phải đích đến, nhưng là bằng chứng rằng cô có thể tự mình tiến xa hơn. Hai năm sau, Phương quyết định thi lại. Lần này, cô tự học 100%.
Không có lớp học cố định, không có giáo viên ngồi bên cạnh để sửa từng bài viết, Phương tận dụng những công cụ công nghệ, biến trí tuệ nhân tạo thành người thầy. Phương tận dụng ChatGPT, Gemini, Poe… để học tiếng Anh, phát hiện lỗi, gợi ý từ vựng và ngữ pháp. Các phần mềm OCR giúp chuyển file PDF hoặc ảnh scan thành văn bản để cô có thể đọc bằng phần mềm hỗ trợ.
Cách học của Phương khá đặc biệt: nghe, ghi nhớ, tự sửa, rồi làm lại. Đối với kỹ năng nói, cô soạn trước câu trả lời cho các bộ đề dự đoán, sau đó nhờ ChatGPT gợi ý các cách diễn đạt tự nhiên hơn hoặc bổ sung các thành ngữ để bài nói thêm sinh động và chuẩn bản xứ. Nhờ sự nỗ lực bền bỉ đó, tháng 12/2025, Phương xuất sắc chinh phục IELTS 7.5.
Mới đây, Phương giành học bổng Thạc sĩ toàn phần chuyên ngành chính sách công. Trong thời gian chờ nhập học, Phương tổ chức lớp dạy tiếng Anh cho bạn trẻ. Cô đặc biệt dành thời gian hỗ trợ học sinh khuyết tật tiếp cận ngoại ngữ và ôn luyện IELTS. Phương chia sẻ, bản thân từng dùng ngoại ngữ để bước ra thế giới. Giờ đây, cô muốn trao lại công cụ ấy cho những người trẻ khác, đặc biệt là những bạn có hoàn cảnh tương tự mình. Bởi cô hiểu rằng, đôi khi một kỹ năng tưởng như rất bình thường như khả năng sử dụng tiếng Anh, công nghệ, giao tiếp hay xây dựng mạng lưới quan hệ lại có thể trở thành chìa khóa mở ra một cánh cửa hoàn toàn khác.
Ma Thị Phương là 1 trong 26 thanh niên khuyết tật trên cả nước được Trung ương Hội LHTN Việt Nam xét chọn, tuyên dương trong chương trình Tỏa sáng nghị lực Việt năm 2026. Đây là những thanh niên khuyết tật tiêu biểu, giàu nghị lực, vượt qua nghịch cảnh, có nhiều đóng góp cho cộng đồng.
Hiện, Phương tham gia dự án Hoa Thủy Tiên, hỗ trợ tiếng Anh và kỹ năng sống cho các bạn trẻ khiếm thị trên cả nước; đồng hành cùng dự án Phá bỏ rào cản nhằm nâng cao kỹ năng mềm và mở rộng cơ hội việc làm cho sinh viên khuyết tật.
Trong lĩnh vực nghiên cứu, Phương là cộng tác viên nghiên cứu địa phương của dự án EDID, phối hợp với Đại học Carleton (Canada), tìm hiểu về bạo lực trên cơ sở giới đối với phụ nữ khuyết tật. Cô cũng tham gia điều phối dự án nâng cao năng lực kinh tế - xã hội cho phụ nữ khuyết tật đơn thân của tổ chức CEPEW.
Phương không nói về nghị lực theo cách quen thuộc của những câu chuyện truyền cảm hứng. Với cô, người khuyết tật không nên chỉ được nhìn nhận như những người “vượt khó phi thường”. Điều cô muốn thay đổi là cách xã hội nhìn nhận về năng lực của người khuyết tật.
“Tôi luôn mang theo một niềm tin sắt đá: Người khuyết tật hoàn toàn có thể đóng góp tích cực và bền vững cho xã hội khi chúng ta chủ động phát huy nội lực và được trao những cơ hội bình đẳng”. Nữ sinh Ma Thị Phương (SN 2001)
Thay vì câu chuyện “một người khuyết tật đáng thương đã vượt qua nghịch cảnh”, Phương muốn có thêm những câu chuyện bình thường hơn: một người khuyết tật học đại học, đi làm, nghiên cứu, khởi nghiệp, tham gia các dự án quốc tế, đóng thuế, nuôi sống bản thân và đóng góp cho cộng đồng. Theo Phương, như thế mới là một xã hội thực sự hòa nhập. Phương cũng muốn truyền thông thay đổi cách kể về người khuyết tật: không tự ti, không ban ơn, không chỉ tập trung vào những thiếu hụt, mà nhìn thấy năng lực, giá trị và những đóng góp cụ thể.
Phương mong muốn trong tương lai sẽ có thêm nhiều nguồn học bổng, quỹ hỗ trợ và các sáng kiến cộng đồng do chính người khuyết tật làm chủ. Cô kỳ vọng các dự án quốc tế về giáo dục, sinh kế, nghiên cứu xã hội có thể đến gần hơn với các địa phương.
Một đề xuất Phương đặc biệt quan tâm là xây dựng mạng lưới kết nối giữa trường đại học - doanh nghiệp - tổ chức xã hội, tạo thành một vòng tròn từ đào tạo kỹ năng đến kết nối việc làm cho người khuyết tật. Bởi học tập chỉ thực sự mở ra cơ hội khi những kiến thức ấy có thể chuyển hóa thành sinh kế và sự độc lập.
