Cấu trúc bên trong mất cân đối
Trong 10 năm qua, có 1.828 doanh nghiệp từng xuất hiện trong bảng xếp hạng Top 500 doanh nghiệp lợi nhuận tốt nhất Việt Nam (PROFIT500). Tuy nhiên, chỉ 108 công ty duy trì sự hiện diện xuyên suốt trong giai đoạn 2017-2026.
Theo chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng - Trưởng ngành Quản trị kinh doanh, Khoa Quản trị kinh doanh, Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TPHCM, điểm đáng chú ý nhất trong PROFIT500 là lợi nhuận tăng rất nhanh nhưng mức độ tập trung cũng tăng rất cao.
Tổng lợi nhuận trước thuế của 108 doanh nghiệp duy trì vị trí liên tục tăng từ 207.700 tỷ đồng năm 2016 lên 645.300 tỷ đồng năm 2025 - tức tăng 3,1 lần, tương đương tỷ lệ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) khoảng 13,4%/năm.
“Đây là tốc độ khá cao nếu duy trì xuyên suốt một thập kỷ. Nhưng cấu trúc bên trong cho thấy sự mất cân đối”, ông Tùng nói.
Cụ thể, chỉ 29 doanh nghiệp tài chính tạo 58,3% lợi nhuận. Nếu cộng thêm khoáng sản - xăng dầu và thông tin - truyền thông thì 36/108 doanh nghiệp - tức 1/3 số doanh nghiệp tạo tới 83,5% lợi nhuận.
Ngược lại, 28 doanh nghiệp thuộc logistics và bất động sản - xây dựng - vật liệu, chiếm gần 26% số doanh nghiệp, chỉ tạo khoảng 3,25% lợi nhuận. Điều này cho thấy sau một thập kỷ, doanh nghiệp Việt đã lớn lên đáng kể về khả năng tạo lợi nhuận, nhưng bản đồ lợi nhuận của nền kinh tế vẫn tập trung vào một số ngành có quy mô vốn, tài sản hoặc lợi thế thị trường rất lớn.
Trong 1.828 doanh nghiệp từng xuất hiện trên PROFIT500 thì chỉ 108 doanh nghiệp duy trì sự hiện diện liên tục, tương đương khoảng 5,9% duy trì vị thế có lợi nhuận liên tục trong 10 năm. Nghĩa là cứ 100 doanh nghiệp từng nằm trong nhóm lợi nhuận tốt nhất thì chỉ khoảng 6 doanh nghiệp giữ được vị trí liên tục trong cả thập kỷ.
Tuy nhiên, ông Tùng cho rằng không nên hiểu 94% còn lại đều thất bại. Doanh nghiệp có thể vẫn có lợi nhuận nhưng rời khỏi nhóm xếp hạng PROFIT500. Điều dữ liệu thực sự cho thấy là duy trì lợi thế cạnh tranh ở nhóm đầu khó hơn rất nhiều so với đạt được lợi thế đó trong một vài năm.
“Doanh nghiệp thường đi qua chu kỳ như tăng trưởng nhanh, mở rộng vốn, gặp giới hạn quản trị rồi tái cấu trúc. Điểm yếu thường xuất hiện khi quy mô doanh nghiệp tăng nhanh hơn năng lực quản trị. Một công ty doanh thu 2.000 tỷ có thể vận hành dựa nhiều vào người sáng lập, còn ở quy mô 20.000 tỷ thì mô hình đó rất khó tiếp tục”, ông Tùng khẳng định.
Làm sao duy trì?
10 năm qua, thị trường đã trải qua nhiều biến động. Chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng đánh giá, việc tồn tại liên tục quan trọng hơn việc có một vài năm lợi nhuận đột biến.
Từ năm 2017-2026, nhóm doanh nghiệp này phải trải qua COVID-19, lạm phát, tăng lãi suất, đứt gãy chuỗi cung ứng và nhiều chu kỳ thị trường nhưng lợi nhuận tổng thể vẫn tăng 3,1 lần. Điều đó cho thấy động lực không thể chỉ đến từ thị trường thuận lợi.
“Doanh nghiệp tồn tại được 10 năm thường có 3 khả năng: Tạo dòng tiền từ hoạt động cốt lõi, duy trì bảng cân đối đủ khỏe và có khả năng phân bổ lại vốn khi môi trường thay đổi. Một doanh nghiệp tăng doanh thu 30% nhưng phải tăng nợ 50% để tài trợ cho tăng trưởng chưa chắc tốt hơn doanh nghiệp tăng 15% nhưng dòng tiền và tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư ổn định”, ông Tùng nói.
Theo vị chuyên gia, tăng trưởng và quản trị rủi ro không phải hai mục tiêu đối nghịch. Quản trị rủi ro tốt chính là điều kiện để tăng trưởng dài hạn. Trong thời kỳ thuận lợi, doanh nghiệp phải tích lũy vốn và thanh khoản. Khi thị trường suy giảm, chính phần “dự phòng” này giúp các doanh nghiệp mua tài sản rẻ, mở rộng thị phần và vượt lên đối thủ.
"Hiện, năng lực tạo lợi nhuận của 1 doanh nghiệp có thể nhìn từ một phương trình khá đơn giản là quy mô doanh thu nhân với biên lợi nhuận rồi nhân với hiệu quả sử dụng vốn. Doanh nghiệp chỉ thực sự mạnh khi cải thiện được cả ba biến này mà không làm rủi ro tài chính tăng quá nhanh", ông Tùng nói.
Ở phía doanh thu là quy mô thị trường, thị phần, sức mạnh thương hiệu và khả năng định giá. Ở phía biên lợi nhuận là chi phí đầu vào, lao động, logistics, công nghệ và năng suất. Tuy nhiên, yếu tố ngày càng quan trọng là vòng quay vốn. Hai doanh nghiệp cùng lãi 1.000 tỷ đồng nhưng một doanh nghiệp cần 5.000 tỷ vốn để tạo ra lợi nhuận đó, doanh nghiệp kia cần 15.000 tỷ thì chất lượng lợi nhuận hoàn toàn khác nhau.
Xu hướng ngành nghề tạo lợi nhuận cho 1.828 doanh nghiệp trên PROFIT500 trong 10 năm qua cũng dự báo được xu hướng cho thập kỷ tiếp theo. Ông Tùng cho rằng, nếu đầu tư hạ tầng, chuyển đổi số, AI, trung tâm dữ liệu và sản xuất công nghệ cao diễn ra đúng kỳ vọng, bản đồ lợi nhuận mới có thể dịch chuyển dần sang công nghệ, logistics, năng lượng, sản xuất công nghiệp và dịch vụ giá trị gia tăng.
Đặc biệt, việc thông tin - truyền thông chỉ có 4 doanh nghiệp nhưng đã tạo 12,37% lợi nhuận là tín hiệu đáng chú ý, khi số doanh nghiệp không nhiều nhưng năng suất lợi nhuận rất cao. Vì vậy, thập kỷ vừa qua có thể xem là thời kỳ lợi nhuận tập trung vào vốn và tài nguyên, còn thập kỷ tới nếu Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng thành công, lợi nhuận cần dịch chuyển nhiều hơn sang công nghệ, năng suất và tài sản trí tuệ.
