Nhà thờ cổ nhạc trên nền Tân Miếu triều Nguyễn
Cổ Nhạc Từ - nhà thờ cổ nhạc, nơi thờ các vị tổ có công khai sáng và lưu truyền âm nhạc truyền thống Huế - là Di tích lịch sử văn hóa được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP. Huế) có quyết định công nhận từ năm 2010. Di tích là thiết chế văn hóa nghệ thuật có vai trò quan trọng trong đời sống âm nhạc truyền thống Huế, thể hiện sự kết hợp giữa dòng nhạc cung đình và dân gian.
Cổ Nhạc Từ hiện tọa lạc tại kiệt 127 đường Nguyễn Trãi, phường Phú Xuân, TP. Huế, trên diện tích khoảng 144,6 m2, gồm cổng, tường thành, tiền đường, nội điện và sân vườn. Di tích do Hội Ca nhạc truyền thống Huế quản lý, là nơi tổ chức lễ tế tổ hằng năm vào ngày 16/3 âm lịch, đồng thời quy tụ nghệ nhân, nghệ sĩ, góp phần duy trì hoạt động nghề và bảo tồn âm nhạc truyền thống.
Theo tư liệu lịch sử, khu đất xây dựng Cổ Nhạc Từ nguyên là Tân Miếu do vua Thành Thái lập năm 1891 để thờ vua Dục Đức. Năm 1899, khi thần vị được chuyển về điện Long Ân, khu miếu bị bỏ phế. Đến năm 1966, ban cổ nhạc Đại Nội sử dụng khu đất này để xây dựng từ đường. Từ đó đến nay, Cổ Nhạc Từ trở thành nhà thờ cổ nhạc, thờ các vị tổ chế tác nhạc cụ, sáng tác, truyền dạy âm nhạc và các thế hệ nghệ sĩ, ca công có công khai sáng, lưu truyền âm nhạc truyền thống Huế.
Tuy nhiên, hiện trạng xuống cấp của di tích lịch sử này đang ở mức báo động. Nhiều hạng mục bị hư hỏng nặng, đặc biệt phần mái ngói tại gian thờ đã đổ sập một phần, không che chắn được nắng mưa. Hệ thống cột kèo xuống cấp, mục ruỗng, tường bong tróc, ẩm mốc. Không gian di tích mất an toàn, có nguy cơ sụp đổ bất cứ lúc nào.
Năm 2018, tại di tích Cổ Nhạc Từ từng xảy ra tình trạng bị sử dụng sai mục đích. Khuôn viên bị biến thành nơi chứa đồ sinh hoạt, tập kết vật dụng, thậm chí có thời điểm trở thành nhà kho và xưởng cưa gỗ. Hoạt động cưa xẻ gây tiếng ồn, bụi bẩn, ảnh hưởng môi trường và làm biến dạng không gian di tích. Chính quyền phường lúc đó xác nhận việc sử dụng sai mục đích di tích này là không được phép, nhưng cũng cho thấy những bất cập trong công tác quản lý di sản.
Báo động xuống cấp, chậm trùng tu
Hiện nay, tình trạng xuống cấp đã ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt tâm linh của Cổ Nhạc Từ. Tại lễ tế tổ mới đây do Hội Ca nhạc Truyền thống Huế tổ chức, hoạt động tâm linh này phải thu hẹp để đảm bảo an toàn. Nhiều nghệ sĩ khi vào dâng hương phải đội mũ bảo hiểm để phòng nguy cơ mái ngói, cột kèo rơi xuống.
Nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ bày tỏ lo ngại về tình trạng xuống cấp kéo dài của di tích. Nhà thơ Võ Quê - nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Thừa Thiên Huế - cho rằng Cổ Nhạc Từ là thiết chế văn hóa nghệ thuật có giá trị tiêu biểu, giữ vai trò quan trọng trong đời sống âm nhạc truyền thống Huế. Việc chậm trễ trùng tu sẽ ảnh hưởng đến hoạt động nghề và công tác bảo tồn di sản.
Trong một báo cáo năm 2023 về kết quả thực hiện đề án bảo vệ và phát huy giá trị Ca Huế giai đoạn 2017-2022, Sở Văn hóa và Thể thao đã từng đề nghị UBND TP. Huế bố trí kinh phí trùng tu Cổ Nhạc Từ. Tuy nhiên, đến nay đề xuất này vẫn chưa được triển khai, trong khi di tích tiếp tục xuống cấp nghiêm trọng.
Trao đổi với PV, ông Phan Thanh Hải - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP. Huế - cho biết di tích hiện được phân cấp cho phường Phú Xuân quản lý. Trong bối cảnh địa phương quản lý nhiều di tích với nguồn lực hạn chế, việc bố trí kinh phí trùng tu gặp khó khăn. Sở sẽ kiến nghị giao Bảo tàng Lịch sử thành phố phối hợp UBND phường Phú Xuân xây dựng phương án trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị di tích.
Tình trạng xuống cấp hiện nay đặt ra yêu cầu cấp thiết về trùng tu, bảo tồn, nhằm đảm bảo an toàn cho di tích và duy trì không gian sinh hoạt văn hóa nghề đặc trưng và âm nhạc truyền thống Huế.
