Làng nghề dệt tơ tằm Phùng Xá (xã Hồng Sơn) hiện nay không còn là một làng nghề nhỏ mà đã trở thành nơi tập trung của hàng nghìn lao động, tạo nên sức sống kinh tế quan trọng cho địa phương. Tuy nhiên, việc các cơ sở sản xuất đan xen trong khu dân cư bộc lộ rõ các bất cập lớn về mặt bằng sản xuất, gây ùn ứ giao thông nội bộ và làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng do hệ thống thu gom, xử lý nước thải, rác thải chưa được đầu tư đồng bộ.
Bên cạnh đó, chuỗi sản xuất tơ lụa truyền thống tại đây đang gặp khó khăn ngay từ khâu đầu vào do thiếu hụt vùng cung ứng nguyên liệu sạch và an toàn tại chỗ. Nghệ nhân Ưu tú Phan Thị Thuận, người đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề tơ tằm, phản ánh thực tế: "Con tằm chỉ ăn lá dâu sạch. Không có vùng dâu đủ rộng, đủ an toàn thì nghề nuôi tằm khó bền".
Mong muốn giữ nghề bền vững thông qua việc tổ chức bài bản nguồn nguyên liệu đầu vào cũng là đòi hỏi chung của các hộ làm nghề. Ông Nguyễn Duy Trường, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề dệt Phùng Xá, nhìn nhận: "Làng nghề không thiếu người biết làm nghề, không thiếu khát vọng đổi mới, nhưng muốn vươn xa thì không thể chỉ làm nhiều hơn. Điều quan trọng là phải làm tốt hơn, tinh hơn, có giá trị cao hơn. Muốn vậy, làng nghề cần không gian sản xuất phù hợp, hạ tầng đồng bộ và môi trường được kiểm soát tốt hơn".
Ở lĩnh vực trồng trọt, sản xuất nông nghiệp thuần túy tại Hồng Sơn cũng đang chịu sức ép lớn từ tốc độ đô thị hóa vùng ven đô. Tình trạng giá nông sản bấp bênh, chi phí vật tư đầu vào liên tục tăng cao cùng xu hướng dịch chuyển lao động trẻ sang các ngành nghề công nghiệp, dịch vụ khiến một bộ phận nông dân không còn mặn mà với đồng ruộng. Phương thức canh tác manh mún, nhỏ lẻ cũ không còn mang lại hiệu quả kinh tế thiết thực, đặt địa phương trước nguy cơ đất đai bị bỏ hoang và sản xuất kém hiệu quả.
Quy hoạch lại vùng nguyên liệu và thí điểm mô hình cải tạo đất trũng
Để tháo gỡ triệt để các điểm nghẽn thực tế này, xã Hồng Sơn đang tập trung triển khai các giải pháp kỹ thuật và quy hoạch nhằm tổ chức lại toàn bộ không gian sản xuất. Đối với làng nghề Phùng Xá, địa phương đang tiến hành nghiên cứu và đề xuất quy hoạch riêng vùng trồng dâu nuôi tằm tập trung nhằm kiểm soát chặt chẽ chất lượng nguồn nguyên liệu đầu vào. Việc tạo ra vùng dâu ổn định giúp người làm nghề yên tâm đầu tư nâng cao chất lượng lụa, đồng thời tạo ra sự kết nối chặt chẽ giữa nông nghiệp với làng nghề truyền thống.
Đi đôi với đó, việc định hướng hình thành không gian sản xuất tập trung tách biệt khỏi khu dân cư, gắn với đầu tư hạ tầng thu gom, xử lý nước thải và rác thải là giải pháp bắt buộc để giảm thiểu ô nhiễm môi trường sống của cộng đồng.
Đối với diện tích đất nông nghiệp kém hiệu quả, giải pháp tích tụ ruộng đất để hình thành các trang trại quy mô lớn bước đầu mang lại kết quả tích cực, hạn chế tình trạng hoang hóa ruộng đất. Minh chứng rõ nét là mô hình Terrasol Farm Life với quy mô gần 12ha, được cải tạo hoàn toàn từ một vùng đất trũng. Tại đây, hạ tầng được đầu tư đồng bộ với hệ thống nhà màng, thiết bị tưới tiêu tự động, kiểm soát các chỉ số ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm để sản xuất rau màu sạch theo tiêu chuẩn GlobalGAP.
Nhằm tối ưu hóa giá trị của đất và tạo thêm sinh kế mới, mô hình này đã khéo léo kết hợp hạ tầng sản xuất với việc khai thác không gian ao hồ, đường dạo để mở thêm hoạt động trải nghiệm, đón các đoàn học sinh, sinh viên và du khách đến tham quan. Việc kết hợp này giúp người tham gia hiểu rõ hơn về cây trồng, nguồn nước, quy trình canh tác an toàn và lối sống xanh.
Thay vì canh tác tự phát dựa hoàn toàn vào thời tiết và kinh nghiệm cũ, công nhân tại trang trại bắt buộc phải tuân thủ quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt, từ việc theo dõi nguồn nước, định lượng phân bón thích hợp cho đến việc ghi chép nhật ký sản xuất hằng ngày.
Thực tế tại Hồng Sơn cho thấy, việc tập trung tháo gỡ ô nhiễm môi trường hạ tầng, chủ động nguồn nguyên liệu dâu tằm cho làng nghề và ứng dụng công nghệ cao để chuyển đổi cơ cấu diện tích đất trũng kết hợp du lịch trải nghiệm là những giải pháp thực tế để địa phương tối ưu hóa quỹ đất, giải quyết việc làm tại chỗ và từng bước đặt nền tảng vững chắc cho một vùng kinh tế xanh ven đô.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.
