Bên cạnh hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đồ sộ, Hà Nội là nơi tập trung số lượng làng nghề và sản phẩm OCOP lớn bậc nhất cả nước. Nhiều mặt hàng thủ công truyền thống từ lâu đã trở thành biểu tượng tinh hoa của mảnh đất nghìn năm văn hiến. Việc lựa chọn, chuẩn hóa kỹ lưỡng và đưa vào sử dụng đúng bối cảnh ngoại giao giúp các sản phẩm này phát huy tối đa vai trò cầu nối, giới thiệu bản sắc văn hóa địa phương tới các đối tác quốc tế.
Minh chứng sinh động cho xu hướng nâng tầm giá trị này là Bộ sản phẩm gốm men suối ngọc của Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh Gốm sứ Tân Thịnh (Bát Tràng), một trong những sản phẩm tiêu biểu đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia. Dưới bàn tay tài hoa của Nghệ nhân Trần Đức Tân, từng chi tiết gốm vừa kế thừa trọn vẹn kỹ thuật vuốt nặn, phối men cổ truyền, vừa mang hơi thở sáng tạo của thời đại. Nghệ nhân Trần Đức Tân chia sẻ: "Chúng tôi không chỉ tạo ra sản phẩm để bán. Mỗi tác phẩm là một câu chuyện, là một tinh thần, là sự sống của làng gốm trong hình hài hôm nay".
Theo ông Tân, Chương trình OCOP không chỉ tạo động lực to lớn giúp các cơ sở sản xuất liên tục cải tiến chất lượng mà còn mở ra "tấm giấy thông hành" uy tín đưa sản phẩm truyền thống tiếp cận các thị trường rộng lớn và khó tính. Hiện nay, bộ sản phẩm gốm OCOP 5 sao của đơn vị không chỉ được tiêu thụ rộng rãi trên khắp các tỉnh thành trong cả nước mà còn ký kết thành công hợp đồng xuất khẩu chính ngạch sang thị trường Ấn Độ.
Từ nền tảng nguồn nguyên liệu và tay nghề sẵn có, các chuyên gia nhận định Hà Nội hoàn toàn có thể chủ động hình thành nhiều bộ quà tặng đối ngoại mang tính biểu tượng cao. Đó có thể là những bình gốm phiên bản giới hạn kết hợp tinh tế cùng hộp đựng sơn mài và chứng thư nghệ nhân; tranh sơn mài chủ đề hoa sen đi kèm với trà ướp sen Tây Hồ thượng hạng; bộ ấm chén gốm cao cấp kết hợp phụ kiện khăn lụa Vạn Phúc; tranh ghép khảm trai Chuyên Mỹ; các tác phẩm tượng gốm lấy cảm hứng từ biểu tượng Thăng Long - Hà Nội ngàn năm lịch sử, hay những sản phẩm sáng tạo độc bản được phát triển trên nền chất liệu truyền thống.
Bài toán chuẩn hóa và chiến lược định vị thương hiệu
Theo đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, Thủ đô nắm giữ lợi thế chiến lược trong việc xây dựng hệ sinh thái quà tặng đối ngoại nhờ sự đa dạng, bề dày của mạng lưới làng nghề cũng như nhu cầu sử dụng rất lớn trong các hoạt động ngoại giao, lễ tân Nhà nước, xúc tiến thương mại và quảng bá du lịch. Đáng chú ý, sự tham gia ngày càng chủ động của các trường đại học mỹ thuật, viện nghiên cứu, đội ngũ nhà thiết kế trẻ, chuyên gia thương hiệu và các doanh nghiệp du lịch lữ hành đang tạo điều kiện thuận lợi để kết nối chiều sâu giá trị truyền thống với ngôn ngữ thiết kế công nghiệp hiện đại.
Dù vậy, con đường đưa sản phẩm OCOP chuyển mình thành quà tặng cao cấp phục vụ đối ngoại vẫn đang đối mặt với những hạn chế thực tế. Không ít sản phẩm lưu hành trên thị trường vẫn mang nặng dáng dấp hàng hóa thương mại thông thường, thiếu vắng dấu ấn thẩm mỹ sang trọng; bao bì đóng gói chưa được đầu tư bài bản; kích thước và trọng lượng vật phẩm chưa được tối ưu cho việc mang vác hay vận chuyển bằng đường hàng không. Riêng với nhóm thực phẩm và đồ uống truyền thống, các tiêu chí khắt khe về thời hạn sử dụng, kiểm soát an toàn vệ sinh thực phẩm, nhãn mác truy xuất nguồn gốc và điều kiện bảo quản nhiệt độ đòi hỏi quy trình giám sát nghiêm ngặt hơn rất nhiều. Ngoài ra, việc thiếu hụt hồ sơ giới thiệu song ngữ, chứng thư xuất xứ, mã QR và hệ thống dữ liệu số hóa cũng là rào cản khiến câu chuyện di sản chưa thể chạm đến bạn bè quốc tế một cách trọn vẹn.
Phân tích ở góc độ nghề thủ công, bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội cho rằng, một tặng phẩm đối ngoại hoàn chỉnh đòi hỏi tính đồng bộ rất khắt khe: từ bản thân vật phẩm đạt độ tinh xảo, bao bì trang nhã, hồ sơ thông tin giới thiệu cho đến văn hóa, cách thức trao tặng trang trọng. Bên cạnh đó, năng lực cung ứng của nhiều chủ thể OCOP trên địa bàn hiện vẫn chưa đồng đều. Những sản phẩm thủ công tinh xảo, cầu kỳ thường khó sản xuất hàng loạt với tiến độ gấp; ngược lại, các cơ sở có dây chuyền đáp ứng được đơn hàng số lượng lớn thì khâu thiết kế bao bì và nội dung câu chuyện văn hóa lại chưa tạo được dấu ấn khác biệt.
Nhằm giải quyết căn cơ các điểm nghẽn trên, thành phố Hà Nội đang khẩn trương xây dựng Đề án quà tặng Hà Nội. Mục tiêu trọng tâm của đề án là tuyển chọn từ 20 đến 30 sản phẩm, bộ sản phẩm hoặc mẫu thiết kế tiêu biểu nhất để hình thành danh mục quà tặng chính thức của Thủ đô.
Trong giai đoạn đầu triển khai, thành phố sẽ ưu tiên nhóm sản phẩm có nền tảng văn hóa đặc sắc, khả năng chuẩn hóa nhanh, đáp ứng toàn diện các tiêu chuẩn chất lượng cao, bao bì tinh tế, hồ sơ song ngữ, mã truy xuất nguồn gốc rõ ràng, năng lực cung ứng ổn định và thích ứng linh hoạt với nhiều quy mô hoạt động đối ngoại khác nhau. Việc xây dựng một hệ thống quà tặng đồng bộ không đơn thuần phục vụ nghi thức ngoại giao, mà còn là giải pháp căn cơ để quảng bá hình ảnh Thủ đô văn hiến, giúp các chủ thể OCOP gia tăng giá trị kinh tế, gìn giữ di sản cha ông và khơi dậy sức sống bền bỉ cho các làng nghề truyền thống.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.
