Choáng khi nghe trẻ nói chuyện
Một buổi chiều, tại sân bóng của một khu dân cư Hà Nội, phóng viên Tiền Phong chứng kiến một nhóm học sinh cấp 2 tụ tập trò chuyện sau khi kết thúc trận bóng đá. Điều đáng chú ý không nằm ở những câu chuyện về pha bóng thắng thua mà ở cách các em giao tiếp với nhau.
Tiếng nói chuyện xen lẫn những câu chửi thề, văng tục liên tiếp, thậm chí xuất hiện với tần suất dày đặc đến mức người ngoài cuộc không khỏi giật mình. “Hôm nay thằng H. đá hay vl”; “Nhưng đ.m thằng Quân óc ch. đá ngu vl.” Những câu nói thô tục cứ thế nối tiếp nhau, xuất hiện cả khi bực tức lẫn lúc vui vẻ, khen ngợi hay trêu đùa. Cả nhóm đang nói chuyện thì có tiếng chửi thề vang lên: “Thằng đ. nào lục tiền tao rồi? Đ.m, lại con ch. nào lục tiền tao, vl...”. Một nam sinh lớn tiếng khi phát hiện tiền trong túi bị xáo trộn. Cả nhóm xúm lại, văng tục, chửi thề xuất hiện với tần suất dày đặc hơn, phản cảm hơn.
Điều khiến người chứng kiến băn khoăn là dường như các em không hề cảm thấy ngại ngùng hay cần phải điều chỉnh lời ăn tiếng nói. Những từ ngữ vốn được xem là thiếu văn hóa lại được sử dụng một cách tự nhiên, như những từ đệm không thể thiếu trong mỗi câu chuyện. Đáng nói, đây không phải một cuộc cãi vã hay xung đột mà đơn thuần chỉ là cuộc trò chuyện giữa những người bạn sau giờ chơi thể thao.
Không chỉ xuất hiện ngoài sân trường hay trong các nhóm bạn, thói quen nói tục, chửi thề còn theo các em về tận nhà. Chị Nguyễn Thu H. (Hoàng Liệt, Hà Nội) kể: Vợ chồng chị từng rất sốc khi phát hiện con trai đang học lớp 9 thường xuyên văng tục, chửi thề với cả em trai, ngay cả trong những cuộc trò chuyện bình thường. Những từ đệm, từ lóng thô tục được con sử dụng liên tục, dường như đã trở thành phản xạ trong giao tiếp.
“Vợ chồng tôi không có thói quen sử dụng những lời lẽ như vậy. Vì thế, khi nghe con nói vậy chúng tôi rất sốc, nóng mặt với con. Khi được hỏi, con giải thích rằng bạn bè xung quanh đều nói chuyện như thế. Nếu cứ xưng hô “cậu”, “tớ”, nói năng lịch sự mà không văng tục thì bị coi là lạc hậu, không hòa đồng, thậm chí trở nên lạc lõng trong nhóm”, chị H. kể.
Từ đó, chị H. luôn phải để ý, nhắc nhở con. Cứ nghe thấy con buột miệng nói tục là chị chấn chỉnh ngay, phân tích để con hiểu lời nói thiếu chuẩn mực có thể khiến người khác tổn thương. Thậm chí, chị còn dùng hình phạt bắt con rửa bát, làm việc nhà... nếu văng tục. Thế nhưng, việc thay đổi không dễ dàng. Dù được bố mẹ nhắc nhở nhiều lần, nhưng thi thoảng con trai chị H. vẫn theo phản xạ buột miệng những từ đệm bị cấm kỵ trong nhà.
Tiềm ẩn nguy cơ kích động mâu thuẫn
Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Đình Sơn - chuyên gia tâm lý tuổi vị thành niên (Hội Tâm lý Giáo dục học Hà Nội) cho rằng, cần nhìn nhận nghiêm túc hiện tượng nói tục, chửi thề trong giới trẻ hiện nay. “Đằng sau những lời nói tưởng chừng vô thưởng, vô phạt là những vấn đề liên quan đến nhận thức, môi trường giáo dục và quá trình hình thành nhân cách của các em”, ông Sơn nói.
Theo ông Sơn, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên. Trước hết là tâm lý buông thả, thiếu ý thức tôn trọng người khác. Một số học sinh không quan tâm lời nói của mình có thể khiến người nghe khó chịu, cũng không ý thức được những từ ngữ sử dụng có phù hợp với chuẩn mực văn hóa hay không.
Bên cạnh đó, môi trường mạng xã hội tác động không nhỏ đến hành vi của giới trẻ. Việc thường xuyên tiếp xúc với các video, nội dung giải trí thiếu lành mạnh, sử dụng ngôn từ phản cảm khiến các em dễ bắt chước. Do tâm lý tò mò, nhiều học sinh dành sự quan tâm cho những nội dung lệch chuẩn hơn là các sản phẩm mang tính giáo dục, định hướng tích cực.
Một nguyên nhân khác xuất phát từ chính gia đình và môi trường xã hội. Người lớn đôi khi vẫn tùy tiện văng tục, chửi bậy trong giao tiếp, thậm chí trước mặt con trẻ. Điều này vô tình khiến các em xem những lời nói thiếu chuẩn mực là bình thường.
Theo ông Sơn, điều đáng lo ngại là nói tục, chửi thề đang trở thành “câu cửa miệng” của một bộ phận học sinh. Nhiều em sử dụng những từ ngữ thô tục như từ đệm trong giao tiếp, kể cả khi không có mâu thuẫn hay xung đột. Thói quen này không chỉ tạo ra môi trường giao tiếp thiếu văn minh, gây khó chịu cho người nghe mà còn tiềm ẩn nguy cơ kích động mâu thuẫn. Những lời nói tưởng như vô tình có thể khiến người khác cảm thấy bị xúc phạm, dẫn đến tranh cãi, thậm chí ẩu đả, bạo lực. Việc lạm dụng ngôn từ thô tục cũng ảnh hưởng đến sự trong sáng, tinh tế của tiếng Việt.
Để khắc phục, chuyên gia Nguyễn Đình Sơn cho rằng, cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Nhà trường không nên xem nhẹ hành vi nói tục, chửi thề, kể cả khi hiện tượng này diễn ra ngoài lớp học. Nhà trường có thể lồng ghép giáo dục văn hóa giao tiếp vào các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt tập thể; tổ chức những chuyên đề thiết thực như “Quản trị cảm xúc”, “Lời hay ý đẹp”, “Nghệ thuật giao tiếp”, giúp học sinh biết cách thưa gửi, trình bày nguyện vọng, giải quyết bất đồng và kiểm soát sự nóng giận.
Đối với môi trường mạng, ông cho rằng, cần tăng cường rà soát, kiểm duyệt, kịp thời xử lý những video, nội dung chứa ngôn từ độc hại, phản cảm, không phù hợp với thuần phong mỹ tục và mục tiêu giáo dục. “Nếu buông lỏng quản lý, những nội dung lệch chuẩn có thể tác động tiêu cực đến nhận thức, hành vi của giới trẻ, thậm chí “dần dần cướp đi thế hệ trẻ”, ông Sơn cảnh báo.
Gia đình và nhà trường làm gương trong văn hóa giao tiếp
Nhìn từ góc độ tâm lý học, TS Nguyễn Tuấn Anh - giảng viên Trường Đại học Công đoàn bày tỏ, điều đáng lo ngại không chỉ là việc một bộ phận học sinh, giới trẻ sử dụng ngôn từ thiếu chuẩn mực mà còn ở chỗ các em dần xem đó là cách giao tiếp bình thường, thậm chí dùng để thể hiện cá tính, sự thân thiết hoặc hòa nhập với bạn bè.
Ở lứa tuổi vị thành niên, nhu cầu được bạn bè thừa nhận và thuộc về một nhóm rất lớn. Vì vậy, các em dễ quan sát, bắt chước cách nói chuyện, hành vi của những người xung quanh. Bên cạnh đó, mạng xã hội với nhiều nội dung giải trí sử dụng ngôn ngữ thô tục để gây cười, thu hút sự chú ý cũng khiến người trẻ dần giảm sự nhạy cảm với những cách diễn đạt thiếu chuẩn mực.
“Người lớn phải là tấm gương trong lời ăn tiếng nói hằng ngày. Muốn trẻ thay đổi, trước hết cha mẹ, thầy cô và những người xung quanh cần điều chỉnh cách giao tiếp của chính mình, đồng thời thường xuyên nhắc nhở, định hướng các em sử dụng ngôn từ văn minh, tôn trọng người khác. Xây dựng văn hóa giao tiếp cho giới trẻ không chỉ là trách nhiệm của nhà trường mà cần bắt đầu từ mỗi gia đình và toàn xã hội”.
Ông Nguyễn Đình Sơn - Hội Tâm lý Giáo dục học Hà Nội
“Tuy nhiên, không nên đồng nhất một học sinh nói tục với việc em đó có nhân cách xấu hay thiếu giáo dục. Có em bắt chước bạn bè, có em muốn thể hiện bản thân, cũng có em chưa biết lựa chọn ngôn ngữ phù hợp với từng hoàn cảnh. Điều quan trọng là giúp các em nhận thức được ranh giới giữa hài hước và xúc phạm, giữa biểu đạt cảm xúc và lời nói gây tổn thương người khác”, TS Tuấn Anh nhấn mạnh.
Ảnh: Lưu Trinh
Ông cho rằng, gia đình và nhà trường trước hết phải làm gương trong văn hóa giao tiếp. Người lớn không thể yêu cầu trẻ nói năng lịch sự nếu chính mình thường xuyên sử dụng lời lẽ thô tục. Bên cạnh đó, cần giúp học sinh hiểu tác động của ngôn từ, trang bị kỹ năng quản lý cảm xúc và cách diễn đạt phù hợp thay vì chỉ cấm đoán, nhắc nhở.
Nhà trường cũng nên phát huy ảnh hưởng tích cực của nhóm bạn, khuyến khích học sinh cùng xây dựng quy tắc giao tiếp văn minh. Trên không gian mạng, gia đình và thầy cô cần hướng dẫn các em biết chọn lọc nội dung, phân biệt ngôn ngữ giải trí với cách ứng xử trong đời sống thực tế.
TS Nguyễn Tuấn Anh cũng nhấn mạnh vai trò của những người có ảnh hưởng, nhà sáng tạo nội dung hướng đến giới trẻ phải có trách nhiệm hơn với ngôn từ sử dụng.
