Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang thu hút nhiều ý kiến, đặc biệt liên quan đến việc lấy ý kiến trẻ em.
Cần nhìn nhận những tranh luận xung quanh dự thảo luật trên tinh thần khoa học, khách quan, phân biệt rõ quyền phản biện chính sách với hành vi cố ý xuyên tạc, thao túng dư luận.
Dưới góc độ tâm lý học tội phạm, điều đáng chú ý là khả năng lợi dụng một vấn đề nhạy cảm để thao túng nhận thức cộng đồng. Trẻ em và quyền bất khả xâm phạm về thân thể là những chủ đề dễ kích hoạt bản năng bảo vệ, tâm lý lo sợ và phản ứng phẫn nộ của phụ huynh. Khi thông tin bị cắt xén, đánh tráo khái niệm hoặc đặt trong ngữ cảnh sai lệch, một hoạt động tham vấn chính sách có thể bị diễn giải thành việc “ép học sinh hiến tạng”.
Nếu được thực hiện có chủ đích, đây là thủ pháp dẫn dắt nhận thức bằng cảm xúc tạo ra một mối đe dọa khiến công chúng sợ hãi, sau đó sử dụng chính nỗi sợ ấy để thúc đẩy sự phẫn nộ và lan truyền thông tin. Trong môi trường mạng xã hội, những nội dung gây sốc thường được chia sẻ trước khi kiểm chứng. Khi một thông tin sai lệch được lặp lại với tần suất lớn, nó có thể tạo ra ấn tượng rằng đó là sự thật đã được nhiều người xác nhận.
Từ sự hiểu lầm ban đầu, dư luận có thể bị đẩy sang tâm lý nghi ngờ, mất niềm tin, thậm chí xuất hiện những phản ứng cực đoan. Nếu có chủ thể cố tình khai thác diễn biến này để kích động chống đối hoặc gây rối trật tự xã hội, cơ quan chức năng cần nhận diện, xác minh và xử lý theo quy định pháp luật.
Tuy nhiên, không thể chỉ căn cứ vào việc một cá nhân phản đối dự thảo, chia sẻ thông tin chưa chính xác hoặc bày tỏ thái độ bức xúc để kết luận họ có động cơ chống phá. Muốn xác định hành vi cố ý xuyên tạc, vu khống hay kích động vi phạm pháp luật, phải có chứng cứ về nội dung, phương thức thực hiện, yếu tố lỗi và những dấu hiệu pháp lý tương ứng.
Phản biện chính sách là quyền chính đáng của công dân; cố ý ngụy tạo sự thật để thao túng dư luận không phải là phản biện. Nhưng ranh giới giữa hai hành vi ấy phải được xác định bằng chứng cứ và pháp luật, không phải bằng suy đoán.
Về giải pháp, trước hết Bộ Y tế cần chủ động công bố đầy đủ dự thảo, mẫu phiếu lấy ý kiến và quy trình tham vấn, giải thích rõ những điều được phép, những hành vi bị nghiêm cấm và các điều kiện bảo vệ trẻ em. Thông tin phải chính xác về pháp lý, dễ hiểu về y khoa, tránh những cách diễn đạt khiến công chúng hiểu lầm.
Các cơ quan chức năng cần tăng cường phát hiện, kiểm chứng thông tin sai lệch; xác minh những trường hợp có dấu hiệu cố ý bịa đặt, cắt ghép, vu khống hoặc tổ chức phát tán thông tin giả nhằm gây hậu quả. Việc xử lý phải đúng hành vi, đúng mức độ, bảo đảm quyền tự do ngôn luận và quyền phản biện chính sách của người dân.
Mặt khác, cơ quan soạn thảo cần thực sự lắng nghe những ý kiến phản biện có căn cứ, nhất là các lo ngại về nguy cơ thương mại hóa mô, bộ phận cơ thể người, những khoảng trống trong cơ chế giám sát. Minh bạch thông tin không chỉ để bác bỏ tin giả, mà còn để tiếp thu những ý kiến xác đáng, hoàn thiện chính sách.
Trong một xã hội pháp quyền, tranh luận công khai về dự thảo luật là điều cần thiết. Những ý kiến khác biệt, nếu được trao đổi trên nền tảng sự thật và tinh thần xây dựng, sẽ giúp nhận diện sớm các rủi ro mà cơ quan soạn thảo có thể chưa dự liệu đầy đủ.
Không thể nhân danh bảo vệ trẻ em để gieo rắc nỗi sợ hãi bằng thông tin sai sự thật; nhưng cũng không thể nhân danh chống xuyên tạc để phủ nhận quyền chất vấn, phản biện chính sách của người dân. Sự thật phải là ranh giới phân định hai hành vi ấy, còn tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước chính là nền tảng tạo dựng niềm tin xã hội.
