Với ông Nguyễn Tăng Cường, câu hỏi ấy không chỉ liên quan đến một chiếc cần cẩu hay một gói thầu cụ thể. Đó là câu chuyện về việc năng lực của doanh nghiệp cơ khí Việt Nam có được nhìn nhận đúng và có cơ hội tham gia những công trình lớn ngay trên đất nước mình hay không.
Những cuộc “đấu” ... ngoài nhà xưởng
Ông Nguyễn Tăng Cường nói về cơ khí bằng những thứ rất cụ thể: nhà xưởng, máy móc, kỹ sư, vật liệu, quy trình công nghệ. Nhưng khi câu chuyện đi đến những công trình lớn, ông lại nói nhiều về một “cuộc đấu” khác - cuộc đấu diễn ra bên ngoài nhà xưởng. Theo ông, một doanh nghiệp cơ khí có năng lực hay không không thể chỉ nhìn vào vốn điều lệ, doanh thu hoặc một vài hợp đồng đã thực hiện. Muốn biết doanh nghiệp có thực sự làm được một sản phẩm hay không, phải nhìn vào năng lực chế tạo thực tế. “Đầu tiên là anh phải hiểu về quy trình công nghệ đã”, ông nói.
Một trong những nút thắt hiện nay nằm ở các tiêu chí trong đấu thầu, khi một số yêu cầu có thể gây bất lợi cho doanh nghiệp trong nước. Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã xây dựng và hoàn thiện nhiều quy định pháp luật để phù hợp với thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn có những điểm chưa sát với đặc thù của từng loại hình doanh nghiệp, nhất là khi đánh giá năng lực tham gia các gói thầu lớn.
Ngay trong một dự án cơ điện, phần cơ khí và phần điện - tự động hóa đã đòi hỏi những đội ngũ, quy trình và năng lực khác nhau. “Nếu không đưa ra tiêu chí phù hợp thì làm sao lựa chọn được những doanh nghiệp thực sự có năng lực?”, ông đặt vấn đề.
Những trăn trở ấy xuất phát từ chính trải nghiệm của ông trong quá trình đưa sản phẩm cơ khí Việt Nam ra thị trường. Ông Cường kể về những lần doanh nghiệp tham gia các gói thầu lớn, nghiên cứu hồ sơ, tính toán giá thành và nhận thấy sản phẩm trong nước hoàn toàn có thể đáp ứng yêu cầu, thậm chí có giá cạnh tranh hơn đáng kể. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn có thể gặp khó khăn bởi những tiêu chí khác trong hồ sơ mời thầu.
Có trường hợp, một chiếc cần cẩu được đấu thầu với giá khoảng 115 tỷ đồng, trong khi doanh nghiệp của ông có thể cung cấp với giá khoảng 65 tỷ đồng. Tuy nhiên, theo ông Cường, khi đối chiếu với các quy định trong hồ sơ mời thầu, doanh nghiệp đã bị loại ngay từ vòng đầu.
Khoảng cách đó khiến ông Cường đặt câu hỏi: nếu doanh nghiệp trong nước có thể chế tạo sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng với mức giá cạnh tranh, liệu có thể thiết kế cơ chế để doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tham gia và chứng minh năng lực hay không?
Vị doanh nhân nhấn mạnh rằng ông không cho rằng sản phẩm trong nước đương nhiên phải được lựa chọn. Điều ông mong muốn là năng lực của doanh nghiệp được đánh giá đúng và doanh nghiệp có cơ hội cạnh tranh bằng chính sản phẩm, công nghệ và năng lực của mình.
Bởi phía sau một doanh nghiệp cơ khí là hàng chục năm đầu tư. Một nhà xưởng không thể dựng lên trong một sớm một chiều; đội ngũ kỹ sư không thể hình thành ngay khi doanh nghiệp được thành lập; máy móc, công nghệ và kinh nghiệm sản xuất cũng không thể có được chỉ bằng việc ký một hợp đồng.
Ông Cường từng ví câu chuyện đấu thầu như một “trò chơi ú tim”, khi doanh nghiệp có thể đi qua nhiều vòng, cung cấp rất nhiều thông tin, nhưng đến giai đoạn cuối lại xuất hiện một điều kiện khiến mình không thể tiếp tục. Theo ông, đây là điều cần được suy nghĩ khi Việt Nam đang đặt mục tiêu nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước.
“Rõ ràng là mình làm chủ đất nước và mình không tham gia được”, ông nói. Ông Cường cho rằng doanh nghiệp cũng cần được phân loại theo năng lực và quy mô, tương tự như các “hạng cân” trong thi đấu.
Theo ông Cường, không thể đặt một doanh nghiệp mới thành lập bên cạnh một doanh nghiệp đã có hàng nghìn lao động, hàng chục năm kinh nghiệm, hệ thống nhà xưởng và nhiều công trình lớn rồi áp dụng một bộ tiêu chí duy nhất để đánh giá. “Doanh nghiệp cũng phải có cấp bậc”, ông ví von. Những doanh nghiệp nhỏ cần có sân chơi phù hợp với quy mô và năng lực của mình. Những doanh nghiệp có năng lực chế tạo thiết bị lớn cũng cần được đánh giá bằng những tiêu chí tương ứng với mức độ đầu tư và năng lực thực tế.
Bởi điều ông lo nhất không phải doanh nghiệp Việt Nam không làm được, mà là doanh nghiệp làm được nhưng không có cơ hội được làm. Và đó cũng là lý do câu hỏi “Việt Nam làm được, sao lại để thế giới làm?” trở thành một trăn trở lớn trong câu chuyện của ông.
Từ những chiếc cần cẩu “không ai mua” đến làm chủ công nghệ
Muốn hiểu vì sao ông Nguyễn Tăng Cường đặt câu hỏi về những gói thầu lớn, phải nhìn lại hành trình của chính doanh nhân này. Thời kỳ đầu, Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung sản xuất cần cẩu nhưng sản phẩm làm ra “bán không ai mua”. Thị trường khi ấy chưa tin vào sản phẩm của một doanh nghiệp cơ khí trong nước. Khách hàng đứng trước một lựa chọn có giá trị lớn và không dễ dàng chấp nhận rủi ro.
Ông Cường chọn cách mạo hiểm: bán chịu cần cẩu cho những người có nhu cầu. Ông chấp nhận để sản phẩm tự chứng minh. Nếu chiếc cần cẩu vận hành tốt, khách hàng sẽ trả tiền và tiếp tục mua. Nếu không, doanh nghiệp phải chịu thiệt. Nhờ chất lượng tốt, giá thành cạnh tranh và chế độ hậu mãi, những chiếc cần cẩu dần chiếm được lòng tin của thị trường.
Ông Nguyễn Tăng Cường nhận nhiều danh hiệu, phần thưởng như Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Tập đoàn Công nghiệp cơ khí Quang Trung đạt kỷ lục chế tạo cần cẩu 1.200 tấn phục vụ công trình thủy điện.
Từ một đơn vị chuyên sản xuất phụ tùng như bi đạn, tấm lót và các sản phẩm cơ khí luyện kim cho các nhà máy xi măng, Cơ khí Quang Trung từng bước chuyển sang chế tạo thiết bị nâng hạ. Đến nay, doanh nghiệp đã chế tạo khoảng 50 chủng loại cẩu, gồm cẩu trục, cẩu chân đế, cẩu tháp...
Nhưng quan trọng hơn số lượng sản phẩm là quá trình doanh nghiệp từng bước làm chủ công nghệ. Trong thời gian hoạt động, ông Cường cùng các cộng sự có hơn 300 sáng kiến cải tiến kỹ thuật, trong đó có nhiều sáng kiến cấp Nhà nước.
Tỷ lệ nội địa hóa thiết bị do Cơ khí Quang Trung chế tạo được nâng lên hơn 90%. Theo số liệu ông Cường chia sẻ, giá thành sản phẩm chỉ bằng khoảng 40-50% so với sản phẩm của Tây Âu và 60-70% so với sản phẩm của Trung Quốc.
Đối với ông, những con số ấy cho thấy một điều: doanh nghiệp cơ khí Việt Nam có thể cạnh tranh bằng chính năng lực của mình.
Một trong những dấu ấn đáng chú ý là việc chế tạo thành công vành mâm xoay cho cần cẩu chân đế. Thành công này từng khiến giới khoa học chú ý. Đặc biệt, ông Cường có công thiết kế, chế tạo cần cẩu 1.200 tấn phục vụ công trình thủy điện Sơn La, góp phần đưa công trình hoàn thành trước kế hoạch hai năm.
Từ những chiếc cần cẩu ban đầu không có người mua, doanh nghiệp đã đi đến những thiết bị có tải trọng hàng nghìn tấn. Đó không phải là bước tiến có được trong một ngày. Đằng sau một chiếc cần cẩu là hàng loạt công đoạn mà ông Cường thường nhắc đến: vật liệu, gia công, hàn, lắp ráp, thiết kế, điện, điều khiển, tự động hóa và đội ngũ kỹ sư.
Vì thế, khi nói về công nghiệp, ông Cường không nhìn riêng một sản phẩm. Ông nhìn cả hệ sinh thái tạo ra sản phẩm đó. Theo ông, muốn nói đến tự chủ công nghệ thì phải bắt đầu từ cơ khí. Một sản phẩm phức tạp trước hết vẫn cần phần cơ khí, sau đó mới đến điện, điều khiển và tự động hóa. Đó cũng là lý do ông cho rằng việc phát triển doanh nghiệp cơ khí trong nước không chỉ tạo ra sản phẩm thay thế hàng nhập khẩu. Nó còn tạo ra đội ngũ kỹ sư, công nhân kỹ thuật, nhà xưởng và kinh nghiệm để tiếp tục làm những sản phẩm phức tạp hơn.
