Chiếc lá chè đặc biệt
Nguyễn Mỹ Linh sinh năm 1996, lớn lên ở phố huyện Tủa Chùa nên sớm gắn bó với chè Shan tuyết. Bố Linh, một người lính từng tham gia kháng chiến chống Mỹ, sau ngày đất nước thống nhất trở về gắn bó với vùng chè Tủa Chùa. Những câu chuyện về cây chè, núi rừng và người dân nơi đây được ông truyền lại cho con gái.
Dấu ấn đặc biệt xảy ra năm 2003, khi bố Linh đi công tác và mang về một chiếc lá chè. Sau quãng đường từ núi cao về nhà kéo dài hơn nửa ngày, chiếc lá vẫn gần như nguyên hình dáng, to, dày và xanh mướt. Linh không hiểu vì sao một chiếc lá lại có thể bền bỉ đến vậy. Cô cẩn thận kẹp chiếc lá vào trang vở nhật ký, ép phẳng rồi giữ lại.
Nhiều năm sau, khi đứng trước những lựa chọn nghề nghiệp, chiếc lá chè vẫn nằm trong ký ức của Linh. Những câu chuyện của bố về núi, cây chè và những người khai phá vùng đất này dần nuôi trong cô mong muốn trở về quê, giữ lại những gốc chè cổ trước nguy cơ bị thay thế.
Năm 2014, bất chấp những lời khuyên của gia đình về sự vất vả của nghề nông, Linh thi vào Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Bốn năm học giúp cô tích lũy kiến thức về cây chè, kỹ thuật nông nghiệp và càng thôi thúc mong muốn trở về quê hương.
“Tôi chưa bao giờ nghĩ đến chuyện quay đầu. Đơn giản là tôi cảm thấy mình thuộc về núi rừng, muốn cùng người dân bảo tồn vùng chè quý, xây dựng sản phẩm và đưa hương trà Tủa Chùa đi xa hơn”, Linh nói.
Theo Linh, giai đoạn 2010-2018, vùng chè Shan tuyết Tủa Chùa gặp nhiều khó khăn khi chuỗi sản xuất, thu mua, tiêu thụ đứt gãy. Người dân mất niềm tin, nhiều diện tích bị bỏ mặc, thậm chí có hộ tính chặt chè để trồng ngô, lúa.
Tháng 11/2018, Nguyễn Mỹ Linh thành lập Công ty TNHH Hương Linh, xác định hướng đi là bảo tồn, phát triển vùng chè và xây dựng thương hiệu “Diệp Thanh Trà - Trà Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa”. Năm 2019, doanh nghiệp triển khai dự án liên kết sản xuất, tiêu thụ búp chè tươi, từng bước hình thành chuỗi từ vùng nguyên liệu đến chế biến, tiêu thụ, tạo đầu ra ổn định cho người dân.
Để tìm hướng đi cho vùng chè quê nhà, Linh đi nhiều vùng chè, học cách sản xuất, thử trà và tìm hiểu công nghệ chế biến. Cô nhận ra, muốn giữ những cây chè cổ thụ, trước hết phải tạo ra giá trị kinh tế đủ lớn để người dân có lý do giữ cây.
Những chiếc máy sao bằng điện, gas dần thay phương thức sao thủ công bằng củi, than, giúp giảm sức lao động, kiểm soát nhiệt và ổn định chất lượng trà. Những ngày đầu, nhiều mẻ trà thất bại, sản phẩm từng bị quán trà và người tiêu dùng từ chối. Linh vẫn kiên trì hoàn thiện quy trình, từng bước xây dựng thương hiệu trà Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa gắn với vùng nguyên liệu và câu chuyện người dân giữ cây chè hàng trăm năm tuổi.
Đến nay, Mỹ Linh duy trì liên kết 32ha chè với 391 hộ tại xã Sính Phình, đồng thời thu mua hơn 100ha chè của trên 500 hộ dân trong vùng. Nguồn thu từ chè giúp nhiều hộ có thêm 1,5-3 triệu đồng/tháng; một số hộ sở hữu nhiều cây chè cổ thụ đạt thu nhập 200-400 triệu đồng/năm.
Ứng dụng mã QR và UAV để quản lý vùng chè
Câu chuyện giữ chè Shan tuyết Tủa Chùa không chỉ dừng ở việc bảo tồn những gốc cây trên núi. Khi vùng nguyên liệu được khôi phục, Mỹ Linh ứng dụng mã QR để quản lý, biến mỗi cây chè cổ thụ trở thành một “hồ sơ sống” của vùng chè.
Từ cách làm này, doanh nghiệp chuyển hướng từ chạy theo sản lượng sang khai thác giá trị của từng búp chè. Trà xanh Shan tuyết, hồng trà, bạch trà, trà Phổ Nhĩ... được nghiên cứu, phát triển theo đặc tính nguồn nguyên liệu và nhu cầu từng thị trường trong nước, quốc tế.
Năm 2025, “Diệp Thanh Trà - Trà xanh Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa” được chứng nhận là Sản phẩm Công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp Quốc gia (RISEP). Theo Nguyễn Mỹ Linh, để đạt chứng nhận cấp quốc gia, sản phẩm phải được chuẩn hóa từ nguyên liệu, quy trình sản xuất, chế biến đến bao bì, nhãn mác và khả năng phát triển thị trường. Diệp Thanh Trà từng bước hoàn thiện qua các vòng bình chọn từ cấp huyện, tỉnh, khu vực trước khi được công nhận cấp quốc gia năm 2025.
“Đó là cả một quá trình nỗ lực bền bỉ”, Linh chia sẻ.
Cùng với đầu tư máy móc, hoàn thiện bao bì, doanh nghiệp xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết với người dân để giữ nguồn chè cổ thụ. Theo Linh, điều kiện vùng núi cao, khí hậu, thổ nhưỡng và những cây chè hàng trăm năm tuổi tạo nên nét riêng của Shan tuyết Tủa Chùa. Doanh nghiệp lựa chọn giữ đặc tính tự nhiên của vùng chè, đồng thời chuẩn hóa quy trình chế biến để ổn định chất lượng sản phẩm.
Năm 2023, ý tưởng phát triển vùng trà Shan tuyết của Nguyễn Mỹ Linh đoạt Giải Nhất Cuộc thi Ý tưởng sáng tạo khởi nghiệp thanh niên tỉnh Điện Biên. Năm 2024, dự án “Bảo tồn và phát triển, xây dựng thương hiệu vùng trà Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa” giành Giải Nhì Cuộc thi Dự án khởi nghiệp thanh niên nông thôn toàn quốc; cá nhân Linh được trao Giải thưởng Lương Định Của lần thứ XIX của Trung ương Đoàn. Năm 2025, Linh tiếp tục được trao Giải thưởng “Bền Đam Mê” trong lĩnh vực Kinh doanh - Khởi nghiệp, được tuyên dương tại Đại hội Thanh niên tiên tiến làm theo lời Bác toàn quốc lần thứ VIII và vinh danh tại Đại hội Thi đua yêu nước tỉnh Điện Biên lần thứ VI. Năm 2026, Linh được bình chọn vào Top 100 Doanh nhân trẻ khởi nghiệp xuất sắc.
Năm 2026, vùng chè Shan tuyết Tủa Chùa được chứng nhận “Vùng chỉ dẫn địa lý Chè Shan tuyết Tủa Chùa”. Doanh nghiệp cũng đang ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) trong quản lý và chăm sóc vùng chè. Thiết bị giúp theo dõi diện tích, hiện trạng vùng nguyên liệu và hỗ trợ phát hiện những vấn đề trong quá trình chăm sóc, thay cho cách kiểm tra hoàn toàn thủ công trước đây.
“Những giá trị làm nên chè Shan tuyết Tủa Chùa không nằm ở một yếu tố riêng lẻ, mà là sự cộng hưởng của những cây chè hàng trăm năm tuổi, khí hậu vùng núi cao và không gian văn hóa của đồng bào Mông.
Với tôi, đưa trà ra thị trường cũng là cách giữ lại những gốc chè cổ, những tri thức và không gian văn hóa của đồng bào Mông. Khi cây chè có giá trị hơn, người dân sẽ có thêm lý do để giữ cây”, Mỹ Linh bộc bạch.
