Những cánh quạt trên miền gió
Từ đường Hồ Chí Minh nhánh Tây nhìn lên các triền núi vùng Khe Sanh, những trụ điện gió trắng nổi bật giữa nương cà phê xanh ngút ngàn. Vùng đất từng được nhắc nhiều bởi gió Lào khô nóng, nay luồng gió ấy được đo đếm, thành dữ liệu để xây nhà máy và phát điện. Nhưng sự đổi thay rõ nhất đôi khi nằm dưới chân những trụ gió.
Anh Hồ Văn Khoan ở thôn Trằm, xã Khe Sanh kể rằng, nhờ dự án điện gió, anh được nhận làm công nhân an ninh với thu nhập ổn định. Vợ anh tham gia Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh, canh tác cà phê dưới chân các tua-bin. Trước kia, hai vợ chồng mưu sinh vất vả, thu nhập bấp bênh; nay cả hai đều có việc làm và thu nhập khá hơn.
Tháng 7/2025, họ hoàn thành ngôi nhà bê tông cốt thép khang trang, thay cho căn nhà sàn xiêu vẹo không che nổi mưa nắng. Với gia đình anh Khoan, giá trị của điện gió hiện hữu trong một mái nhà vững chãi.
Theo Sở Công Thương Quảng Trị, sau hợp nhất tỉnh có 24 dự án điện gió vận hành với tổng công suất 1.102,2 MW. Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII phân bổ tổng công suất điện gió khoảng 4.614 MW; trong đó nhiều dự án khác đã được đưa vào quy hoạch, kế hoạch thực hiện. Từ Hướng Hóa ra miền cát và vùng biển phía Đông, không gian phát triển nguồn điện trải rộng trên cả miền núi lẫn ven biển.
Những con đường phục vụ vận chuyển thiết bị qua đồi núi, lực lượng kỹ thuật và các dịch vụ theo chân công trường đã tạo thêm hoạt động kinh tế. Câu chuyện của gia đình anh Khoan là một trường hợp cụ thể về mức độ tạo việc làm, tác động đến đất sản xuất và đời sống của người dân.
Bức tranh năng lượng Quảng Trị còn có 4 dự án điện mặt trời đang vận hành, tổng công suất 159,2 MW; 11 dự án thủy điện, tổng công suất 181,5 MW. Ở phía Bắc tỉnh, Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch I công suất 1.403 MW bước vào chặng cuối, dự kiến hai tổ máy vận hành thương mại cuối năm 2026. Các dự án điện khí LNG tại Quảng Trạch và Hải Lăng đang được triển khai hoặc chuẩn bị đầu tư.
Những nguồn điện này có vai trò khác nhau. Điện than, điện khí không thể gộp vào thành quả năng lượng tái tạo, nhưng lại góp phần giúp Quảng Trị tạo nên một bức tranh năng lượng đa sắc.
Năng lượng là một trong bốn trụ cột phát triển Quảng Trị nhiệm kỳ 2025-2030, cùng logistics, du lịch và nông nghiệp xanh. Khi cảng biển và hành lang kinh tế Đông - Tây phát triển, nguồn điện cùng hạ tầng truyền tải có thể giúp tỉnh thu hút các ngành sản xuất, dịch vụ kỹ thuật và tạo thêm việc làm.
Tại cuộc làm việc với Bộ Công Thương tháng 7/2026, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Đức Tiến cho biết, tỉnh sẽ hỗ trợ doanh nghiệp về mặt bằng và thủ tục pháp lý, đồng thời đề nghị bổ sung một số dự án nguồn, lưới điện vào quy hoạch để khai thác hiệu quả tiềm năng năng lượng.
Từ lâu, lãnh đạo tỉnh Quảng Trị luôn xem việc xây dựng trung tâm năng lượng miền Trung là “một phần hoài bão, ước mơ cháy bỏng của đất và người Quảng Trị”. Đến nay, tham vọng ấy đang dần thành hiện thực và được kiểm chứng bằng tiến độ công trình, hiệu quả đầu tư và lợi ích để lại địa phương.
Dòng điện chờ đường ra
Các chuyên gia trong ngành cho rằng, một trung tâm năng lượng phải có nguồn điện, lưới truyền tải, dịch vụ kỹ thuật và nhân lực. Ông Nguyễn Nam Thắng, Tổng Giám đốc Công ty CP Điện gió B&T Quảng Bình cho biết: Hiện doanh nghiệp đang có một trang trại điện gió trên vùng cát ven biển thuộc hai huyện Quảng Ninh và Lệ Thủy của Quảng Bình cũ, với tổng mức đầu tư gần 9.000 tỷ đồng, quy mô hơn 210–252 MW.
Tuy nhiên, do khả năng truyền tải của lưới điện mà trang trại này phải thường xuyên giảm công suất, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp cũng như lãng phí tài nguyên thiên nhiên. Việc giải quyết đầu ra cho nguồn điện là đòi hỏi cấp thiết đối với Quảng Trị hiện nay.
Thực tế cho thấy, nguồn điện tăng nhanh trong khi phụ tải tại chỗ còn hạn chế khiến lưới truyền tải thành điểm nghẽn. Theo tính toán phục vụ quy hoạch nguồn điện miền Trung, đến năm 2030 Quảng Trị cần truyền tải khoảng 13.700 MW. Hệ thống đường dây 500 kV ra phía Bắc đã gần đầy tải, còn các tuyến 220 kV hiện hữu có mức mang tải cực đại trên 67%.
Giám đốc Sở Công Thương Hồ Xuân Hòe cho biết khả năng giải tỏa công suất là một khó khăn lớn. Giai đoạn 2026-2030, nguồn điện đấu nối lưới 110 kV dự kiến tăng hơn 2.400 MW, gây nguy cơ quá tải một số tuyến qua Đông Hà, Lao Bảo, Đồng Hới và Ba Đồn. Nếu nguồn điện đi nhanh hơn đường dây, các nhà máy có thể phải giảm phát, tài nguyên gió và nắng không được khai thác hiệu quả.
Quảng Trị kiến nghị bổ sung các trạm biến áp 500 kV và đường dây đấu nối tại Lệ Thủy, Bắc Quảng Trị, Sơn Trạch; nghiên cứu tuyến Lao Bảo - Quỳnh Lưu và nâng cấp lưới khu vực phía Nam. Phần hạ tầng ít xuất hiện trong những bức ảnh đẹp về tua-bin, này lại quyết định dòng điện có đi được đến nơi cần đến hay không.
Theo các chuyên gia, điện gió và điện mặt trời có lượng phát thải trực tiếp thấp khi vận hành, nhưng việc mở đường, san gạt, làm móng trụ, kéo đường dây vẫn có thể tác động đến rừng, đất sản xuất, dòng chảy và cảnh quan. Ở vùng núi, taluy xử lý không tốt làm tăng nguy cơ sạt lở mùa mưa; ở ven biển, vị trí dự án có thể chồng lấn sinh kế và rừng phòng hộ.
Những năm gần đây, Quảng Trị đã có những phát triển vượt bậc, nằm trong nhóm địa phương có không gian phát triển điện gió hàng đầu của miền Trung. Nếu phía Tây có dải gió Trường Sơn, phía Đông lại có bờ biển dài và vùng cát rộng, thuận lợi để nghiên cứu điện gió ngoài khơi, gần bờ, trên cát, điện mặt trời và các loại hình năng lượng mới. Sự bổ trợ giữa miền núi và ven biển tạo cho tỉnh Quảng Trị một bản đồ nguồn điện đa dạng mà không nhiều địa phương có được.
Chữ “xanh” vì thế phải được đo cả bằng chất lượng đánh giá tác động môi trường, phục hồi mặt bằng, kiểm soát tiếng ồn và giám sát trong suốt vòng đời dự án. Phương án thu hồi, tái chế tua-bin và tấm pin hết hạn cũng cần chuẩn bị sớm.
Câu chuyện của anh Khoan cho thấy cơ hội đổi đời, đồng thời đặt ra yêu cầu để nhiều hộ dân cùng được hưởng lợi. Doanh nghiệp cần công khai diện tích sử dụng đất, các cam kết môi trường và nhu cầu tuyển dụng; địa phương cần hỗ trợ đào tạo nghề, giám sát việc bồi thường và bảo vệ sinh kế lâu dài. Một khoản tiền nhận một lần không thay thế được công việc ổn định.
Trên các triền núi Hướng Hóa, cánh quạt vẫn xoay đều phía trên vườn cà phê. Gia đình anh Khoan đã có một mái nhà mới, nhưng phía trước Quảng Trị còn nhiều việc: Nối lưới điện, chọn dự án đủ năng lực, giữ rừng và bảo đảm người dân có phần trong thành quả phát triển. Khi những điều ấy cùng được thực hiện, gió Lào và cát trắng mới thực sự trở thành nguồn lực cho một trung tâm năng lượng xanh của miền Trung.
