Những lần trẻ vô tình bị tổn thương
Không đứa trẻ nào tự nhiên ghét cha mẹ. Đằng sau sự tức giận hay cách phản ứng tưởng như cực đoan của trẻ thường là những câu chuyện không dễ chia sẻ. Nguyên nhân thường bắt đầu từ những "vết nứt" nhỏ trong quan hệ cha mẹ - con cái chưa kịp hàn gắn: Một lần bị mắng, lời nói vô tâm, một lần thất hứa hay cảm giác không được lắng nghe.
Bạn P.T.C. (nhân vật mong muốn giấu tên) - sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết bản thân luôn biết ơn công sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ, nhưng không khỏi buồn lòng trước một số lời nói "vô tâm" từ cha mẹ.
“Em sống cùng cha mẹ mỗi ngày và nếu để cảm xúc tiêu cực kéo dài, chính không khí trong gia đình cũng trở nên nặng nề. Vì vậy, bản thân em sẽ cố gắng gạt bỏ cảm xúc ấy, không để nó diễn ra quá lâu”, C. kể.
Những cảm xúc ấy đặc biệt rõ hơn khi C. trải qua giai đoạn có nhiều thay đổi về tâm lý. Sự thay đổi ấy thường được cha mẹ nhận ra đầu tiên. Mỗi khi thấy con gái buồn, họ chủ động hỏi han, lắng nghe và chia sẻ. Với cô, những khúc mắc ấy có thể chỉ là “vết nứt” nhỏ trong quan hệ cha mẹ - con cái, nhưng nếu không được tháo gỡ kịp thời, chúng có thể tích tụ thành những hiểu lầm lớn hơn.
Còn với bạn N.T.S. (18 tuổi, Phường Vĩnh Hưng, Hà Nội), vết nứt trong quan hệ với cha mẹ bắt đầu từ một chuyện rất nhỏ - một lời hứa không được thực hiện.
"Mỗi giai đoạn trong đời, bản thân sẽ có cách suy nghĩ khác nhau. Hồi bé, em cũng hay biến vấn đề nhỏ thành chuyện rất to. Ví dụ, khi em muốn một thứ gì đó, bố mẹ đã hứa nhưng sau đó mẹ không thực hiện mà lại hứa vào một dịp khác. Khi ấy em sẽ hậm hực và nghĩ rằng bố mẹ thất hứa", N.T.S. chia sẻ.
Nhưng khi trưởng thành hơn, S. nhìn lại câu chuyện bằng một góc nhìn khác. S. hiểu gia đình khi đó còn nhiều khó khăn, người lớn phải đối mặt với những áp lực riêng. Những điều từng khiến cô thất vọng vì thế dần được nhìn nhận bằng sự cảm thông.
“Em biết bố mẹ yêu thương mình, nhưng nhiều lúc đi làm về, bố mẹ nói những lời khó nghe khiến mình buồn. Khi trưởng thành hơn, em đã có thể nói ra những điều khiến mình buồn để bố mẹ hiểu và thay đổi”, S. kể.
Nhìn từ bản thân, S. cho rằng điều quan trọng nhất trong mỗi gia đình vẫn luôn có người chủ động bước qua mâu thuẫn.
"Trong gia đình, mẹ thường là người chủ động mở lời, bắt đầu bằng những câu chuyện đời thường. Nhờ đó, những căng thẳng sau mỗi lần tranh cãi được hóa giải và gia đình trở lại bình thường", S. cho biết.
Bạn Nguyễn Trung Khải - sinh viên năm cuối trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, trong nhịp sống hiện nay, việc kết nối giữa cha mẹ và con cái đôi khi gặp khó khăn do trẻ đi học nhiều, cha mẹ bận rộn với công việc. Kể cả khi trở về nhà, mỗi người lại có thể tiếp tục bị cuốn vào tivi, điện thoại hoặc những mối quan tâm riêng.
“Cuộc sống bây giờ gấp quá. Các bạn trẻ đi học nhiều, về nhà lại bị cuốn vào tivi, điện thoại... nên việc kết nối với những người xung quanh và gia đình cũng bị hạn chế”, Trung Khải chia sẻ.
Nam sinh cho rằng sự thấu hiểu trong gia đình không nhất thiết bắt đầu bằng những cuộc trò chuyện sâu sắc. Đôi khi, đó chỉ là một bữa cơm có đủ các thành viên, vài câu hỏi về ngày hôm nay hay những câu chuyện rất nhỏ trong cuộc sống.
“Mình có thể dành thời gian cho bữa tối, khi cả nhà cùng quây quần bên mâm cơm rồi chia sẻ những hoạt động nhỏ trong ngày. Từ những kết nối nhỏ như vậy, mình dần cảm thấy được chia sẻ, thấu hiểu nhiều hơn”, Trung Khải nói.
Cha mẹ làm gì để con mở lòng?
Từ góc nhìn của một phụ huynh, chị Vũ Thị Hồng (Cầu Giấy, Hà Nội) thừa nhận, có lúc chưa kiểm soát tốt cảm xúc, dẫn đến nặng lời với con. Tuy nhiên, chị cho rằng cha mẹ cần tôn trọng quyền được bày tỏ ý kiến, lựa chọn và chịu trách nhiệm của con.
“Tôi đồng tình việc để con cái được nói lên ý kiến, được lựa chọn và tự chịu trách nhiệm với hành động, lời nói của mình”, chị Vũ Thị Hồng nói. Khi con có dấu hiệu xa cách hoặc phản ứng tiêu cực, chị Hồng cho rằng cha mẹ cần chủ động đồng hành, nhất là ở những giai đoạn tâm lý của trẻ có nhiều thay đổi.
Việc trò chuyện, lắng nghe, quan sát và nắm bắt tâm lý, hành vi của con cần được duy trì thường xuyên để cha mẹ có thể kịp thời góp ý. Với những trường hợp khó, cha mẹ cũng có thể tìm đến sự hỗ trợ từ bạn bè, đồng nghiệp hoặc những người xung quanh.
Theo chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần - Trung tâm Tâm lý và Phát triển con người NHC Việt Nam, trong nhiều mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái, điều trẻ phản ứng đôi khi không phải chính cha mẹ mà là cách người lớn giao tiếp, ứng xử với mình.
"Bước vào tuổi vị thành niên, trẻ bắt đầu có nhu cầu rất rõ về việc được trở thành người lớn, được tôn trọng, được lắng nghe và có tiếng nói riêng. Trong khi đó, nhiều cha mẹ vẫn quen với cách nuôi dạy: bố mẹ biết điều gì tốt cho con và con chỉ cần nghe theo. Cha mẹ có thể xuất phát từ tình yêu thương, nhưng trẻ lại dễ cảm nhận đó là sự kiểm soát, áp đặt hoặc không được tin tưởng”, chuyên gia Vũ Thị Ngần chia sẻ.
Theo chuyên gia, khoảng cách thế hệ không chỉ nằm ở khác biệt trong suy nghĩ mà còn thể hiện qua cách hai bên đối thoại. “Con có thể sai. Cha mẹ vẫn có thể đặt ra những giới hạn, nhưng cách mình nói và cách mình lắng nghe sẽ quyết định rất nhiều đến việc con mở lòng hay khép lại”, chị Ngần nhận định.
Từ thực tế hỗ trợ trẻ, chuyên gia Vũ Thị Ngần gợi ý phương pháp "4N": nhìn, nghe, nhận và nuôi để thu hẹp khoảng cách thế hệ bắt đầu từ việc cha mẹ nhìn phía sau hành vi, thay vì chỉ phản ứng với những biểu hiện trước mắt.
“Nhìn” là tìm hiểu nhu cầu phía sau hành vi của trẻ; “nghe” là lắng nghe trước khi dạy, tránh vội phủ nhận hay phán xét; “nhận” là công nhận cảm xúc của con nhưng không đồng nghĩa với chấp nhận mọi hành vi. Còn “nuôi” là duy trì mối quan hệ bằng thời gian, sự hiện diện, tin tưởng và những cuộc trò chuyện thường xuyên. “Cảm xúc cần được công nhận, hành vi cần được định hướng”, chuyên gia Vũ Thị Ngần nhấn mạnh.
Đây cũng là điểm quyết định việc gia đình có giữ được vai trò là nơi trẻ tìm kiếm sự đồng cảm hay không. Khi khoảng cách với cha mẹ ngày càng lớn, mạng xã hội và những cộng đồng đồng trang lứa có thể trở thành nơi trẻ tìm thấy cảm giác “được hiểu”.
Vì vậy, câu chuyện không chỉ là ngăn trẻ bước vào những hội nhóm tiêu cực, mà sâu xa hơn là làm thế nào để cha mẹ vẫn là người trẻ muốn tìm đến đầu tiên khi có chuyện.
