Để người trẻ không 'sống vùi' trong phim ngắn AI

Làm phim khó đã có... AI

Cưỡi rồng, biến hóa từ thú thành người, gặp thần tiên hay bước vào những thế giới nơi con người tu luyện thành tiên kỳ ảo... từng là những cảnh chỉ xuất hiện trong tiểu thuyết hoặc trí tưởng tượng.

Nhiều người từng mong một ngày những thế giới ấy được đưa lên màn ảnh, nhưng với phim người đóng, điều này không dễ dàng khi đòi hỏi kỹ xảo phức tạp, chi phí lớn và quá trình sản xuất tốn kém. Tuy nhiên, những hình ảnh ấy giờ đây lại xuất hiện ngày càng nhiều, đặc biệt trong các phim ngắn AI, khiến sức hút của dạng nội dung này ngày càng mạnh mẽ.

2h sáng, chị Nguyễn Thị Huyền (29 tuổi, Hà Nội) vẫn dán mắt vào màn hình điện thoại "cày" chuỗi phim ngắn hàng chục tập. Phim chưa kết thúc, nên Huyền chưa thể tắt máy đi ngủ mà tiếp tục bấm sang tập tiếp theo, chỉ để biết nhân vật sẽ đi về đâu và câu chuyện cuối cùng kết thúc thế nào.

"Bản thân bị cuốn vào bộ phim lúc nào không hay. Nhiều lúc muốn dừng lại mà không làm được. Tôi luôn muốn biết kết cục thế nào nên luôn cố gắng xem bằng được cái kết", chị Nguyễn Thị Huyền kể.

Huyền không chỉ xem phim ngắn trên nhiều nền tảng, có khi là những video xuất hiện trên mạng xã hội, có lúc chuyển sang ứng dụng chuyên biệt. Những bộ phim cổ trang, hành động, tu tiên hay thế giới thần thoại với rồng, nhân vật siêu nhiên... liên tục mở ra những câu chuyện mới.

"Với những phim không hay, khi đến các tập trả phí tôi sẽ không xem hết bộ mà chuyển sang xem phim khác. Với phim hay, tôi sẵn sàng trả phí để xem. Tôi mua gói 119.000 đồng/tuần qua ứng dụng dành riêng để xem phim ngắn", chị Nguyễn Thị Huyền nói.

Cùng sở thích xem phim, chị Nguyễn Minh Anh (30 tuổi, Hà Nội) từng nhiều lần thức đến 1h sáng để theo dõi phim ngắn AI. Trước đây, Minh Anh thích đọc truyện, đặc biệt là truyện ngôn tình. “Những thứ trước đây đọc truyện mình rất mong được dựng thành phim, giờ có thể dễ dàng xem được nhờ phim ngắn AI”, chị Minh Anh nói.

Từ một đoạn quảng cáo phim ngắn AI trên Facebook, chị Minh Anh không ngần ngại tải ứng dụng để xem được kết phim. Chị cũng bỏ khoảng 220.000 đồng để mua xu mở các tập phim mất phí.

Tuy nhiên, mức phí cũng khiến chị cân nhắc. Bởi, chi phí xem phim ngắn AI có thể khoảng 120.000 đồng/tuần hoặc tháng tùy nền tảng, thậm chí cao hơn một số dịch vụ xem phim quen thuộc như Netflix, FPT Play, Galaxy Play...

Chị Minh Anh cũng thử xem quảng cáo để mở khóa các tập VIP miễn phí. Tuy nhiên, thời lượng quảng cáo đôi khi tương đương thời gian xem một tập phim khiến chị cảm thấy mất kiên nhẫn và không còn hứng thú.

Bên cạnh mức phí, chất lượng hình ảnh và tính liền mạch của phim đôi khi cũng ảnh hưởng đến trải nghiệm. “Có cảnh trước nhân vật bị thương, sang cảnh sau lại lành, rồi cảnh tiếp theo lại bị thương dù mạch truyện vẫn liền nhau”, chị Minh Anh kể và cho biết, chị vẫn duy trì thói quen xem phim, bỏ ít tiền hơn và không còn nhiều thời gian “cày” như trước.

Vì sao phim ngắn AI kích thích sự tò mò, cuốn hút?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần - Trung tâm Tâm lý và Phát triển con người NHC Việt Nam cho rằng, xem phim ngắn để giải trí không bất thường nhưng điều đáng quan tâm khi chúng ta dự định chỉ xem 15-20 phút, cuối cùng lại thành hai tiếng trôi qua mà vẫn không thể chủ động dừng lại.

"Trong quá trình hỗ trợ tâm lý, tôi từng gặp những người ban đầu chỉ nói: 'Tôi xem một chút để thư giãn, để giải trí thôi”. Nhưng "một chút" đó dần trở thành vài chục phút, rồi một, hai tiếng, thậm chí ba tiếng. Có người thức suốt cả đêm. Hôm sau rất mệt mỏi, công việc bị ảnh hưởng, nhưng tối hôm sau vòng lặp ấy lại tiếp tục", chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần phân tích.

Lý giải cơ chế này, bà Ngần cho rằng người xem không chỉ bị cuốn bởi nội dung mà còn bởi sự tò mò về những gì chưa xảy ra. Ngay cả khi biết trước mô-típ quen thuộc và đoán được kết cục, người xem vẫn muốn biết nhân vật sẽ chiến thắng khi nào, bằng cách nào hoặc tình tiết tiếp theo diễn biến ra sao.

"Chính yếu tố chưa biết này khiến não bộ tiếp tục tạo ra những dự đoán và cập nhật những dự đoán mới. Nói đơn giản hơn, đôi khi thứ kéo chúng ta đi không phải là tập này quá hay, mà là "biết đâu tập tiếp theo còn thú vị hơn". Chính chữ "biết đâu" này rất quan trọng. Bởi, khi phần thưởng không hoàn toàn chắc chắn, sự tò mò và mong đợi có thể tiếp tục thúc đẩy hành vi khám phá của người xem", chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần lý giải.

Tuy nhiên, hành vi liên tục xem tiếp còn là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, gồm thiết kế nền tảng, thói quen, cảm xúc, môi trường, nhu cầu tâm lý và khả năng tự kiểm soát của bản thân.

"Khi một người không còn biết làm gì với khoảng trống, sự buồn chán hoặc cảm xúc khó chịu ngoài việc tìm đến màn hình thì vấn đề đã vượt khỏi chuyện một bộ phim hay hay dở. Nó liên quan đến năng lực tự điều chỉnh của chúng ta. Khi rảnh, cầm điện thoại trở thành một phản xạ gần như tự động. Vì vậy, chúng ta cần thay đổi không chỉ nội dung xem mà cả môi trường và thói quen của mình", chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần nói.

Chuyên gia Vũ Ngọc Sơn - Trưởng ban Công nghệ, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cũng cảnh báo, ngoài những tác động đến sức khỏe và tâm lý, việc dành quá nhiều thời gian cho phim ngắn AI cũng có thể làm gia tăng rủi ro an ninh mạng, nhất là khi người dùng mất cảnh giác trong quá trình xem và tương tác với nền tảng.

Theo ông, các nền tảng phim ngắn có thể thu thập nhiều dữ liệu về hành vi người dùng như nội dung đã xem, thời điểm xem, thời gian dừng lại, số lần xem lại hay thiết bị sử dụng. Những dữ liệu này khi được tổng hợp có thể hình thành “chân dung số” khá chi tiết về sở thích, thói quen và thời gian sinh hoạt của mỗi người.

“Càng sử dụng lâu, chân dung người dùng càng đầy đủ. Vì vậy, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân không chỉ là không để lộ mật khẩu, mà còn phải ý thức được những thông tin mình đang vô tình cung cấp qua hành vi sử dụng”, ông Vũ Ngọc Sơn nêu.

Một rủi ro khác là lừa đảo thông qua quảng cáo, đường link hoặc ứng dụng được giới thiệu trong quá trình xem.

Người trẻ làm gì để không "vùi" mạng ảo?

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh - Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cho rằng sự tò mò, thích khám phá cái mới là nhu cầu tự nhiên của thanh thiếu niên. AI với khả năng tạo ra hình ảnh, câu chuyện bắt mắt càng dễ khơi gợi nhu cầu này.

Tuy nhiên, ông lưu ý công nghệ tạo ra hình ảnh hấp dẫn không đồng nghĩa sản phẩm có giá trị văn hóa hay bảo đảm trách nhiệm của người làm ra sản phẩm.

"Qua nghiên cứu có thể thấy thành thạo công nghệ không đồng nghĩa với có đủ năng lực tự bảo vệ trong môi trường số. Thanh thiếu niên có lợi thế tiếp cận nhanh, sử dụng linh hoạt và thường đi đầu trong ứng dụng mới. Nhưng lợi thế ấy không khiến các em miễn nhiễm với rủi ro", TS. Đặng Vũ Cảnh Linh nêu.

Để bảo vệ bản thân khỏi những rủi ro trên mạng, TS. Cảnh Linh cho rằng thanh thiếu niên cần hình thành thói quen “ngắt kết nối”, đặt giới hạn thời gian và chủ động dừng khi việc xem bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập, công việc hoặc cảm xúc.

Bên cạnh đó, gia đình, nhà trường và cộng đồng cần đồng hành thay vì chỉ trách mắng hoặc cấm đoán các em, đồng thời tạo thêm các hoạt động văn hóa, thể thao, trải nghiệm và giao tiếp ngoài đời.

Để sự đồng hành này thực sự hiệu quả, việc giáo dục người trẻ cũng cần đi từ lời khuyên chung sang những kỹ năng có thể thực hành trong đời sống số. Đối với AI và deepfake, chuyên gia an ninh mạng Vũ Ngọc Sơn cho rằng cách giáo dục cũng cần thay đổi, chuyển từ lý thuyết sang rèn luyện qua các tình huống thực tế.

"Nhà trường đóng vai trò dạy có hệ thống. Đưa kỹ năng số, kiểm chứng thông tin, nhận diện AI vào chương trình chính khóa hoặc hoạt động trải nghiệm, học bằng tình huống thật, chẳng hạn cho học sinh xem một video nghi giả và cùng nhau tìm cách kiểm tra. Nhà trường cũng cần đào tạo giáo viên, vì thầy cô cũng đang phải học theo tốc độ công nghệ", ông Vũ Ngọc Sơn đề xuất.

Trong khi đó, các nền tảng cần tăng trách nhiệm ở cấp hệ thống, từ gắn nhãn nội dung AI, kiểm soát quảng cáo lừa đảo đến cung cấp công cụ báo cáo và chế độ an toàn phù hợp với người dưới 18 tuổi. “Không thể đặt toàn bộ gánh nặng lên trẻ em và phụ huynh trong khi người tạo ra sân chơi lại đứng ngoài”, ông Sơn nhấn mạnh.

Ở góc độ khác, chuyên gia giáo dục TS. Vũ Thu Hương - nguyên giảng viên khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng việc người trẻ dành quá nhiều thời gian cho phim ngắn AI và thiết bị điện tử không chỉ là câu chuyện về kỹ năng số, mà còn liên quan đến chính môi trường sống và những lựa chọn giải trí mà các em có.

"Nếu thanh thiếu niên có đời sống phong phú với các hoạt động học tập, trải nghiệm, hướng nghiệp, thể thao, câu lạc bộ và hoạt động cộng đồng, nhu cầu tìm đến thiết bị điện tử để lấp đầy thời gian rảnh có thể giảm. Lý do đơn giản khiến các bạn trẻ lao vào những clip ngắn hoặc dành quá nhiều thời gian cho thiết bị điện tử chính là bởi các bạn có một cuộc sống khá nhàm chán, ít hoạt động và ít mối quan tâm”, TS. Vũ Thu Hương nói.

Từ thực tế làm việc với trẻ, bà cho biết khi được xây dựng môi trường sinh hoạt đa dạng, nhiều em dần không còn phụ thuộc vào thiết bị điện tử để giải trí. Vì vậy, bên cạnh trang bị kỹ năng số, theo TS. Hương, cần giúp người trẻ có đủ lựa chọn tích cực trong đời sống thực để không biến màn hình thành nơi mặc định tìm đến mỗi khi rảnh rỗi, buồn chán hay căng thẳng.