So với những cuộc gặp lịch sử cách đây gần một thập kỷ, Bình Nhưỡng giờ đây sở hữu nhiều “quân bài” hơn và dường như cũng đặt ra một mức giá khác cho việc trở lại bàn đàm phán.
Thông điệp từ vụ phóng tên lửa siêu vượt âm
Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un trực tiếp giám sát cuộc diễn tập phóng tên lửa chiến lược tầm trung vào sáng 3/10, hãng thông tấn trung ương Triều Tiên (KCNA) cho biết.
Theo KCNA, tên lửa được phóng từ khu vực phía đông Triều Tiên về phía biển, đánh trúng mục tiêu cách khoảng 1.000 km. Bình Nhưỡng mô tả đây là một phần của “hệ thống vũ khí chiến lược siêu vượt âm”, với cuộc diễn tập nhằm huấn luyện lực lượng tên lửa, đồng thời kiểm tra hiệu quả và tính cơ động của lực lượng răn đe.
Quân đội Hàn Quốc đưa ra đánh giá thận trọng hơn, cho biết tên lửa bay hơn 700 km. Seoul khẳng định đã theo dõi quá trình chuẩn bị, phát hiện và bám sát tên lửa ngay từ khi rời bệ phóng.
Bộ Quốc phòng Hàn Quốc cũng bác bỏ hàm ý của Bình Nhưỡng, rằng hệ thống phòng thủ của Hàn Quốc và đồng minh không thể theo dõi loại vũ khí này, cho rằng các phương tiện hiện có của Hàn Quốc và Mỹ đủ khả năng phát hiện và đánh chặn.
Sau vụ phóng, ông Kim Jong Un nhấn mạnh Triều Tiên cần tiếp tục khiến đối phương nhận thức được độ tin cậy và sức mạnh của các phương tiện tấn công chiến lược. Theo KCNA, nhà lãnh đạo Triều Tiên tái khẳng định việc phát triển lực lượng răn đe hạt nhân là không thể thiếu đối với an ninh quốc gia và chính sách này sẽ không thay đổi.
Thông điệp ấy xuất hiện đúng lúc Washington đang tìm cách mở lại cánh cửa ngoại giao với Bình Nhưỡng.
Ông Trump vẫn muốn gặp lại ông Kim
Chỉ một ngày trước khi thông tin chi tiết về cuộc thử tên lửa được công bố, Tổng thống Trump lại nhắc đến mối quan hệ với Chủ tịch Kim Jong Un trong một sự kiện tại Mỹ.
Xuất hiện cùng cựu ngôi sao bóng rổ Dennis Rodman - người từng nhiều lần tới Triều Tiên và có quan hệ cá nhân với ông Kim Jong Un - Tổng thống Trump nói tới mong muốn nối lại liên lạc trực tiếp với nhà lãnh đạo Triều Tiên.
Trong năm nay, Washington đã nhiều lần thể hiện mong muốn khôi phục ngoại giao với Bình Nhưỡng. Tháng 8, Mỹ thu hẹp một cuộc tập trận lớn với Hàn Quốc, động thái được nhìn nhận như một nỗ lực tạo môi trường thuận lợi hơn cho việc nối lại đối thoại. Tuy nhiên, Triều Tiên đến nay vẫn không đáp lại những đề nghị này.
Bình Nhưỡng yêu cầu Washington trước hết phải từ bỏ cái mà Triều Tiên gọi là “chính sách thù địch”, trong đó lâu nay bao gồm các biện pháp trừng phạt và hoạt động quân sự chung Mỹ - Hàn. Quan trọng hơn, Triều Tiên không chấp nhận việc phi hạt nhân hóa tiếp tục được đặt ra như điều kiện tiên quyết cho đối thoại.
Đây chính là khác biệt căn bản giữa khả năng xuất hiện một cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un mới với ba cuộc gặp từng gây chấn động ngoại giao thế giới trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump.
Ông Trump và ông Kim từng gặp nhau tại Singapore tháng 6/2018, Hà Nội tháng 2/2019 và khu phi quân sự liên Triều tháng 6/2019. Những cuộc gặp khi đó được xây dựng xung quanh một phép trao đổi lớn: Triều Tiên thực hiện các bước đi hướng tới phi hạt nhân hóa để đổi lấy giảm trừng phạt, cải thiện quan hệ và những bảo đảm về an ninh.
Sau nhiều năm, điểm xuất phát của một vòng đàm phán mới đã thay đổi đáng kể.
Triều Tiên đã thử nghiệm hàng loạt hệ thống vũ khí và hiện sở hữu một danh mục tên lửa hạt nhân đa dạng hơn, từ các loại có khả năng đe dọa Hàn Quốc và Nhật Bản tới tên lửa tầm xa được thiết kế để vươn tới lãnh thổ Mỹ. Các hệ thống siêu vượt âm là một phần trong nỗ lực phát triển những phương tiện có khả năng cơ động và gây khó khăn hơn cho mạng lưới phòng thủ tên lửa.
Vụ thử mới nhất vì vậy có thể được nhìn nhận trong một bức tranh rộng hơn: Bình Nhưỡng tiếp tục chứng minh rằng năng lực quân sự của mình không đứng yên trong thời gian ngoại giao đình trệ.
Nếu một cuộc đàm phán mới diễn ra, Washington sẽ không trở lại bàn cờ của năm 2018.
“Phi hạt nhân hóa” còn là điểm xuất phát?
Đây có thể là câu hỏi khó nhất đối với bất kỳ nỗ lực tái khởi động đối thoại nào.
Triều Tiên coi năng lực hạt nhân là công cụ bảo đảm an ninh sống còn và ngày càng công khai khẳng định không có ý định từ bỏ lực lượng này. Vụ phóng ngày 3/10 một lần nữa đi kèm tuyên bố của ông Kim Jong Un về yêu cầu tiếp tục phát triển sức răn đe hạt nhân.
Trong khi đó, tại Seoul cũng xuất hiện những thảo luận về một cách tiếp cận thực tế hơn.
Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung gần đây đề xuất tiến trình từng bước: Trước tiên ngăn Triều Tiên tiếp tục mở rộng năng lực hạt nhân và tên lửa; sau đó từng bước cắt giảm kho vũ khí; cuối cùng mới hướng tới tháo dỡ chương trình hạt nhân. Theo cách tiếp cận này, những nhượng bộ về kinh tế và chính trị có thể được đưa ra tương ứng với từng bước tiến.
Đề xuất phản ánh một thực tế khó bỏ qua: Yêu cầu Bình Nhưỡng từ bỏ toàn bộ chương trình hạt nhân ngay từ đầu ngày càng khó trở thành nền tảng đủ để đưa các bên trở lại bàn thương lượng.
Bài toán đối với Washington vì thế là liệu Mỹ có chấp nhận bắt đầu bằng những mục tiêu hạn chế hơn - chẳng hạn đóng băng thử nghiệm, hạn chế sản xuất vật liệu hạt nhân, kiểm soát một số loại tên lửa hoặc xây dựng các biện pháp giảm căng thẳng - trước khi nói tới mục tiêu phi hạt nhân hóa hoàn toàn hay không.
Đối với Bình Nhưỡng, việc Washington thay đổi cách tiếp cận có thể chính là một trong những điều kiện để cân nhắc trở lại đối thoại.
Một “quân bài” mới mang tên... Liên bang Nga
Còn một thay đổi quan trọng khác trong quan hệ Mỹ - Triều Tiên, đó là: Quan hệ Nga - Triều Tiên.
Sau khi ngoại giao với Mỹ và Hàn Quốc đình trệ, ông Kim Jong Un đã tăng cường mạnh quan hệ với Moscow. Triều Tiên đưa lực lượng tham gia hỗ trợ Nga trong cuộc xung đột với Ukraine.
Mỹ, Hàn Quốc và các nước phương Tây nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng Bình Nhưỡng có thể nhận được từ Moscow công nghệ hoặc hỗ trợ kỹ thuật có giá trị đối với chương trình quân sự của mình.
Có thể nhận thấy, quan hệ sâu hơn với Nga giúp Triều Tiên có thêm một đối tác kinh tế, ngoại giao và an ninh, qua đó có thể làm giảm phần nào sức ép phải nhanh chóng đạt thỏa thuận với Washington. Đây cũng là một trong những yếu tố có khả năng khiến “giá” cho việc trở lại bàn đàm phán cao hơn trước.
Bán đảo Triều Tiên lại căng thẳng
Vụ thử tên lửa cũng diễn ra giữa lúc quan hệ liên Triều xấu đi.
Một vụ nổ mìn tại Khu phi quân sự (DMZ) ngày 21/9 khiến ba quân nhân Hàn Quốc bị thương. Seoul và Bộ Tư lệnh Liên Hợp Quốc sau điều tra cho rằng đã xảy ra vi phạm Hiệp định đình chiến; phía Hàn Quốc quy trách nhiệm cho mìn của Triều Tiên. Bình Nhưỡng bác bỏ cáo buộc và cảnh báo sẽ đáp trả nếu lực lượng Hàn Quốc tấn công lãnh thổ của mình.
Tổng thống Lee Jae Myung vẫn kêu gọi khôi phục lòng tin và đối thoại, song đồng thời công bố chương trình hiện đại hóa quốc phòng, bao gồm tăng cường phòng thủ tên lửa và phát triển các năng lực quân sự mới.
Điều đó tạo nên một nghịch lý quen thuộc trên bán đảo Triều Tiên: Các tín hiệu muốn đối thoại xuất hiện song song với quá trình củng cố sức mạnh quân sự. Vụ thử tên lửa của Bình Nhưỡng ngày 3/10 càng làm rõ nghịch lý ấy.
Tên lửa có đóng cánh cửa đối thoại?
Lịch sử ngoại giao Mỹ - Triều Tiên cho thấy thử tên lửa và đối thoại không phải lúc nào cũng loại trừ nhau. Bình Nhưỡng nhiều lần sử dụng việc phô diễn năng lực quân sự để củng cố vị thế trước khi bước vào thương lượng.
Vì vậy, vụ phóng mới nhất không nhất thiết đồng nghĩa Triều Tiên đã đóng hoàn toàn cánh cửa đối thoại với Tổng thống Trump.
Tổng thống Trump có một lợi thế hiếm có: Xây dựng được kênh liên lạc trực tiếp ở cấp cao nhất với Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un. Nhưng quan hệ cá nhân, dù có thể giúp phá băng, không tự nó giải quyết được câu hỏi trung tâm của hồ sơ hạt nhân Triều Tiên.
Bình Nhưỡng hiện sở hữu năng lực tên lửa lớn hơn, tiếp tục mở rộng sức răn đe hạt nhân và có quan hệ chiến lược sâu hơn với Nga. Trong khi đó, Mỹ và các đồng minh phải cân bằng giữa hai yêu cầu: ngăn chương trình hạt nhân Triều Tiên tiếp tục phát triển và tránh để những nhượng bộ ban đầu trở thành sự mặc nhiên chấp nhận Triều Tiên là một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân.
Bởi vậy, thách thức của một cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ - Triều Tiên mới không nằm ở việc hai nhà lãnh đạo có thể ngồi lại với nhau hay không. Khó hơn nhiều là xác định họ sẽ ngồi lại để thương lượng điều gì.
Nhưng nếu Washington, Seoul và Bình Nhưỡng tìm được một lộ trình từng bước - bắt đầu bằng kiểm soát rủi ro, hạn chế mở rộng năng lực hạt nhân và tên lửa, đổi lấy những biện pháp giảm sức ép tương ứng - ngoại giao có thể vẫn còn khoảng trống để vận động.
Tên lửa được phóng lên bầu trời phía đông Triều Tiên ngày 3/10 vì thế mang hai tầng ý nghĩa. Nó là một cuộc phô diễn năng lực quân sự, nhưng đồng thời cũng cho thấy vị thế mà Bình Nhưỡng muốn mang theo nếu một ngày trở lại bàn đàm phán với Washington.
Nếu Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un gặp lại nhau, đó sẽ không còn là cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo của năm 2018. Bàn cờ đã thay đổi - và những quân bài trong tay ông Kim Jong Un cũng vậy.
