Hội thảo khảo cổ học lần thứ 61 công bố 396 nghiên cứu, bổ sung tư liệu về lịch sử, văn hóa Việt Nam qua nhiều thời kỳ, trong đó có những thông tin quan trọng từ Trung tâm Khảo cổ học dưới nước.
Báo cáo tập trung vào thành quả khảo sát di tích sông, biển và ven bờ, nghiên cứu tàu thuyền, kỹ thuật chế tác, hàng hóa và quan hệ giao thương, đồng thời đề cập công tác đào tạo nhân lực.
Khả năng sử dụng như một 'thủy đài'
Các báo cáo kết hợp tư liệu khảo cổ học với phân tích thực vật, nghiên cứu kỹ thuật, đối sánh hiện vật và tư liệu dân tộc học.
Theo thông tin từ nhóm nghiên cứu thuyền cổ Hà Mãn (Bắc Ninh), quá trình khảo cổ tập trung vào cấu trúc, vật liệu và kỹ thuật liên kết các bộ phận. Báo cáo về cặp phao thuyền được các tác giả nhận diện thuộc truyền thống Đông Sơn chú ý đến hệ thống mộng, lưỡi chêm và chốt hãm, đồng thời đặt giả thuyết về chức năng của tổ hợp, trong đó có khả năng sử dụng như một “thủy đài” phục vụ nghi lễ.
Những nhận định này cần được phân biệt với các đặc điểm kết cấu đã quan sát trực tiếp. Phân tích thực vật trong trầm tích trên thuyền cổ Hà Mãn nhận diện ít nhất 20 đơn vị phân loại thực vật.
Sự đa dạng của tập hợp này được sử dụng để thảo luận về môi trường, vật phẩm vận chuyển và khả năng kết nối giữa các vùng sinh thái. Khi diễn giải chức năng hàng hóa, cần phân biệt thực vật được chuyên chở với những thành phần có thể tích tụ do môi trường hoặc quá trình hình thành di tích.
Mảnh mái chèo được xác định có niên đại thế kỷ X tại khu vực chùa Bà Ngô, Ninh Bình bổ sung tư liệu về tàu thuyền và hoạt động của cư dân trong cảnh quan sông nước Hoa Lư.
Các nghiên cứu mô hình ghe ngo và mắt thuyền của người Khmer mở rộng nội dung sang kỹ thuật, biểu tượng và vai trò của thuyền trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Tranh luận về niên đại
Trước đó, tại Hội thảo Những phát hiện mới về khảo cổ học lần thứ 60 - năm 2025, PGS.TS Nguyễn Quang Miên (Phòng Thí nghiệm Khảo cổ học - Viện Khảo cổ học) cho biết bằng phương pháp C14, niên đại của thuyền cổ ở Bắc Ninh được xác định rơi vào khoảng thế kỷ thứ 2, cách ngày nay gần 2.000 năm, tức giai đoạn Đông Sơn muộn.
Đây là kết quả do Viện Khảo cổ học thực hiện tại Việt Nam. PGS.TS Nguyễn Quang Miên sử dụng kính hiển vi kỹ thuật số để quan sát cấu trúc vân gỗ. Đây là phương pháp giúp nhà nghiên cứu có dữ liệu về loại cây được người xưa sử dụng.
"Gỗ được dùng đóng thuyền thuộc loại cây thân gỗ kích thước lớn, thời gian sinh trưởng dài trong môi trường tự nhiên. Đây là cây tán lá rộng, thường xanh (xanh quanh năm, không rụng lá theo mùa), phổ biến ở vùng nhiệt đới", PGS.TS Nguyễn Quang Miên thông tin.
PGS.TS Nguyễn Quang Miên nói về mô hình của con thuyền thời xưa.
Trước khi tiến hành phân tích C14, mẫu gỗ phải được ngâm trong nước cất, axit, kiềm để loại bỏ tạp chất, giữ lại thành phần gỗ tinh khiết. Tiếp đó, mẫu gỗ tiếp tục được ngâm kiềm, axit và nước cất thêm một lần nữa.
"Kết thúc công đoạn làm sạch, mẫu gỗ được sấy ở nhiệt độ 105 độ C giúp nước bay hơi hoàn toàn. Chúng tôi thực hiện loạt chuỗi phản ứng hóa học để thu được benzen (chất lỏng trong suốt, không màu) rồi hòa tan trong một số hóa chất để đo hoạt độ phóng xạ C-14", chuyên gia nói.
Tại hội thảo, nhóm nghiên cứu thuyền cổ ở Bắc Ninh của Viện Khảo cổ học cũng đưa ra những đánh giá bước đầu. Hai thuyền được phát hiện có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu kỹ thuật đóng thuyền cổ.
Theo nhóm nghiên cứu, đây là con thuyền 2 thân. Phần dấu tích phát lộ là 2 thân chìm dưới nước khi di chuyển, có chức năng như 2 phao đỡ toàn bộ cấu trúc bên trên. Hiện tại, cấu trúc phía trên không còn dấu vết.
Về điểm độc đáo của thuyền cổ ở Bắc Ninh, nhóm khai quật cho rằng, thuyền được đóng hoàn toàn bằng gỗ, không sử dụng đinh kim loại trong kết cấu và liên kết giữa các tấm ván.
Sau quá trình khai quật, đoàn nghiên cứu từng đưa ra ba giả thuyết liên quan đến niên đại của thuyền cổ tại Bắc Ninh.
Ở giả thuyết thứ nhất, loại thuyền này có thể được đóng tại Việt Nam, tiếp nối kỹ thuật từ thời Đông Sơn. Giả thuyết này được đưa ra dựa trên việc so sánh phần đáy của hai thân với kết cấu thuyền độc mộc.
Ở giả thuyết thứ hai, nhóm nghiên cứu cho rằng, niên đại của thuyền có thể từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 14 (đời nhà Trần). Căn cứ vào cấu trúc và vật liệu không dùng đinh kim loại, nhóm đưa ra giả thuyết thứ ba là thuyền không phải được làm ở thời Lê và thời Nguyễn.
