Bỏ Quỹ bình ổn, giá xăng dầu sẽ được ‘hãm phanh’ thế nào?

Từ “bộ đệm” giá đến những lỗ hổng quản lý

Trong dự thảo nghị định về kinh doanh xăng dầu lần thứ 15, Bộ Công Thương đề xuất chấm dứt trích lập, chi sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu ngay khi nghị định có hiệu lực. Việc kiểm toán, quyết toán số dư và xử lý nghĩa vụ tài chính phát sinh trước thời điểm này vẫn tiếp tục.

Việc chấm dứt hoạt động của Quỹ Bình ổn giá xăng dầu là bước chuyển trong điều hành mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất và đời sống.

Ra đời năm 2009, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được hình thành chủ yếu từ khoản trích trong giá bán, nhằm tạo nguồn lực hạn chế mức tăng giá trong những thời điểm biến động. Tiền quỹ được doanh nghiệp đầu mối hạch toán riêng, quản lý qua tài khoản ngân hàng và chỉ được sử dụng theo quyết định của cơ quan điều hành.

Trao đổi với PV Tiền Phong, lãnh đạo một doanh nghiệp đầu mối xăng dầu lớn phía Nam cho biết, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu về bản chất là doanh nghiệp quản lý hộ tiền của người tiêu dùng. Khi trích lập, một phần tiền bán xăng dầu được đưa vào quỹ; khi chi quỹ, khoản hỗ trợ được tính để giảm áp lực lên giá bán. Vì vậy, quỹ có tác dụng điều tiết mức biến động giữa các kỳ, trong khi nguồn lực vẫn chủ yếu được tích lũy từ người mua xăng dầu.

Theo lãnh đạo doanh nghiệp, việc duy trì quỹ cũng gây áp lực không nhỏ với các doanh nghiệp. Cụ thể, mức trích, chi và cơ cấu mặt hàng kinh doanh khác nhau khiến số dư quỹ tại từng doanh nghiệp đầu mối có thể chênh lệch lớn.

“Khi phải chi theo quyết định điều hành vượt nguồn quỹ hiện có, doanh nghiệp phải ứng vốn hoặc vay ngân hàng để thực hiện làm tăng áp lực tài chính trong lúc thị trường biến động. Do đó, khả năng hỗ trợ cũng phụ thuộc số dư và nguồn lực bổ sung”, lãnh đạo doanh nghiệp xăng dầu cho hay.

Thực tế tồn tại nguy cơ tiền Quỹ Bình ổn giá xăng dầu bị sử dụng sai mục đích. Hàng loạt vụ vi phạm được cơ quan chức năng phát hiện thời gian qua cho thấy rõ điều đó, điển hình như vụ Công ty TNHH Thương mại Vận tải và Du lịch Xuyên Việt Oil.

Theo kết luận điều tra, tháng 5/2023, doanh nghiệp báo cáo quỹ còn 219 tỷ đồng, nhưng ba tài khoản quỹ thực tế chỉ có hơn 2 triệu đồng. Số tiền của quỹ đã bị sử dụng cho mục đích cá nhân.

Ngày 5/11/2026, TAND TP. Hà Nội tuyên án sơ thẩm bà Chu Thị Thành - Chủ tịch Công ty Cổ phần Tập đoàn Thiên Minh Đức - 18 năm tù, gồm 15 năm về tội tham ô tài sản và 3 năm về tội mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước.

Trong vụ án này, số tiền Quỹ Bình ổn giá xăng dầu bị chiếm đoạt là hơn 79 tỷ đồng. Theo hồ sơ truy tố, doanh nghiệp bán hàng không xuất hóa đơn khi mức trích quỹ cao, sau đó hợp thức hóa bằng hóa đơn vào thời điểm được chi quỹ hoặc mức trích thấp. Cơ chế trích, chi theo kỳ bị lợi dụng để trục lợi.

Mới đây, kết luận của Thanh tra Chính phủ tiếp tục chỉ ra 20 thương nhân đầu mối trích lập, chi quỹ tại thời điểm lập hóa đơn, để được chi khoảng 2.209 tỷ đồng dù hàng chưa tiêu thụ.

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng, việc giữ tiền quỹ tại doanh nghiệp đang tạo kẽ hở chiếm dụng vốn, sử dụng sai mục đích. Quỹ cũng chưa phát huy hiệu quả phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, có thời điểm quỹ bị âm, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh. Theo ông Long, việc bỏ quỹ là cần thiết để giá xăng dầu vận hành sát thị trường hơn...

Bình ổn bằng nguồn hàng, thuế và giám sát giá

Theo dự thảo lần thứ 15 nghị định về kinh doanh xăng dầu, doanh nghiệp đầu mối được chủ động hơn trong quyết định giá bán, trên cơ sở giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế. Giá mua, chi phí tạo nguồn được xác định theo thực tế kinh doanh; lợi nhuận do doanh nghiệp tự xác định, còn chi phí kinh doanh định mức theo cơ chế Nhà nước quy định.

Tuy vậy, doanh nghiệp phải thông báo giá mới trước ít nhất 30 phút; không được tăng giá sớm, trì hoãn áp dụng giá giảm hoặc lợi dụng điều chỉnh giá để ngừng, hạn chế bán hàng trái quy định.

Thực tế năm nay Nhà nước đã phối hợp chi quỹ, tạm ứng 8.000 tỷ đồng ngân sách bổ sung nguồn lực quỹ, giảm thuế nhập khẩu, thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng, bảo đảm nguồn cung. Những biện pháp này đã góp phần giảm áp lực, giúp giá xăng dầu của Việt Nam xuống ở mức thấp so với các nước trong khu vực.

Trước tình hình thị trường năng lượng thế giới diễn biến phức tạp, Bộ Công Thương xác định thuế là công cụ quan trọng để hỗ trợ giá xăng dầu từ nay đến cuối năm và trong năm tới. Cơ quan này đặt ra yêu cầu rà soát các ưu đãi hết hạn, đề xuất phương án từ đầu năm 2027, tránh biến động giá lớn do thay đổi chính sách trong giai đoạn chuyển tiếp.

Bộ Công Thương đề xuất đầu mối duy trì dự trữ lưu thông tối thiểu 20 ngày cung ứng, kiểm soát hằng ngày theo tồn kho thực tế, kết hợp dự trữ quốc gia để tăng khả năng điều tiết.

Khi giá biến động bất thường gây tác động lớn đến kinh tế - xã hội và đời sống (mức cộng dồn từ 15-20% trở lên trong khoảng 1-4 tuần), Bộ Công Thương sẽ chủ trì đánh giá, phối hợp xây dựng phương án, gửi Bộ Tài chính tổng hợp trình Chính phủ quyết định biện pháp, thời hạn bình ổn. Khi cần thiết, Nhà nước có thể áp dụng giá tối đa, khung giá hoặc giá cụ thể có thời hạn.