Từ trải nghiệm đến bài thi 'Check-in Hạnh phúc': Làm thế nào để giữ được 'cái tôi'?

TS Ngôn ngữ, nhà văn, nhà thơ Đỗ Anh Vũ là gương mặt quen thuộc với công chúng qua các hoạt động nghiên cứu, sáng tác và báo chí. Ông có nhiều công trình về tiếng Việt, đồng thời viết phê bình, tiểu luận, làm thơ và tham gia nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Báo chí từng giới thiệu ông như một người “rong chơi” trên nhiều mảnh đất của chữ nghĩa, từ nghiên cứu, sáng tác đến báo chí.

Hiện, TS Đỗ Anh Vũ công tác tại Ban Văn học Nghệ thuật và Âm nhạc, Đài Tiếng nói Việt Nam. Ông từng phụ trách chương trình “Đôi bạn văn chương” trên VOV6 và được biết đến với vai trò cố vấn của chương trình “Vua tiếng Việt” trên VTV.

Bên cạnh công việc chuyên môn, ông dành nhiều tâm huyết cho việc khám phá vẻ đẹp và sức sống của tiếng Việt. Các hoạt động nghiên cứu, sáng tác và trao đổi của ông trải rộng từ phương ngữ đến văn chương, từ những vấn đề của tiếng Việt trong đời sống đến các hình thức biểu đạt giàu tính sáng tạo. Năm 2023, ông giới thiệu công trình Từ truyện ngắn đến truyện thơ, trong đó chuyển soạn nhiều tác phẩm văn học quen thuộc sang hình thức truyện thơ, cho thấy sự quan tâm đến khả năng biểu đạt đa dạng của chữ nghĩa và những cách tiếp cận mới với văn học.

Với kinh nghiệm nhiều năm làm việc cùng ngôn ngữ, văn chương và hoạt động sáng tạo, TS Ngôn ngữ, nhà văn, nhà thơ Đỗ Anh Vũ tham gia “Check-in Hạnh phúc” mùa 1 - “Từ đây có một tôi khác”, do Báo Tiền Phong tổ chức với vai trò Cố vấn chuyên môn Cuộc thi.

TS Ngôn ngữ, nhà văn, nhà thơ Đỗ Anh Vũ chia sẻ tại Lễ phát động Cuộc thi “Check-in Hạnh phúc” mùa 1 - “Từ đây có một tôi khác”.

Trên cương vị Cố vấn chuyên môn Cuộc thi “Check-in Hạnh phúc” mùa 1 - “Từ đây có một tôi khác”, TS Ngôn ngữ, nhà văn, nhà thơ Đỗ Anh Vũ chia sẻ những góc nhìn chuyên môn về cách một trải nghiệm cá nhân được chuyển hóa thành một bài dự thi có sức thuyết phục. Trong cuộc trao đổi với Ban Tổ chức, ông tập trung vào những vấn đề người viết cần lưu ý khi xây dựng bài dự thi: từ lựa chọn chất liệu, xác định chi tiết trung tâm, tổ chức mạch kể, tiết chế cảm xúc đến sử dụng ngôn ngữ và giữ được “giọng nói riêng”.

Trải nghiệm nào đủ sức trở thành chất liệu cho một bài dự thi

“Check-in Hạnh phúc” không chỉ muốn kể một người đã đi đâu, gặp ai, trải qua chuyện gì, mà quan trọng hơn là sau trải nghiệm ấy, họ đã trở thành một “tôi khác”. Dưới góc nhìn của một nhà ngôn ngữ học và người viết, điều gì biến một trải nghiệm cá nhân thành một câu chuyện có giá trị?

TS Đỗ Anh Vũ: Khi trải nghiệm cá nhân trở thành một câu chuyện có giá trị, điều đầu tiên là chính người đi qua trải nghiệm ấy thấy sự việc, câu chuyện có giá trị với cuộc đời mình và rồi muốn chia sẻ, lan tỏa rộng hơn đến với mọi người.

Một trải nghiệm được coi là có giá trị, thông thường, phải đem đến cho người thụ hưởng một điều mới mẻ. Điều mới mẻ ấy có thể là sự mở mang về mặt trí tuệ, kiến thức, nhận thức cuộc sống. Điều mới mẻ ấy cũng có khi giản dị hơn, chỉ là một niềm xúc động mà trước đó ta chưa từng có. Nhưng chính cái xúc động ấy làm tâm hồn chúng ta trở nên đẹp hơn, hướng thiện hơn, biết suy nghĩ sâu sắc hơn, thì đó xứng đáng là một trải nghiệm cần được kể lại.

Có thể đi nhiều, gặp gỡ nhiều, tiếp xúc nhiều và thu được trải nghiệm, nhưng có khi chỉ qua việc đọc một cuốn sách, một câu chuyện ở đâu đó, lại có thể có ý nghĩa lớn lao trong việc thay đổi cuộc đời mình. Khi đọc một trang sách mà nước mắt bạn rơi xuống từ lúc nào không hay, thì trang sách ấy chính là một giá trị không dễ gì có được, không dễ gì gặp được.

TS Đỗ Anh Vũ chia sẻ về cách kể lại một trải nghiệm cá nhân bằng sự chân thật và tự nhiên.

Kể câu chuyện thật, trước khi tìm cách viết cho hay

Với một bài dự thi viết về trải nghiệm cá nhân, người viết thường đứng trước lựa chọn: kể lại câu chuyện một cách tự nhiên hay cố gắng trau chuốt câu chữ để tạo ấn tượng. Ông làm việc nhiều với ngôn ngữ, đồng thời là một người làm thơ, viết văn. Theo ông, ngôn ngữ giản dị có khi nào lại có sức lay động hơn một cách viết quá trau chuốt?

TS Đỗ Anh Vũ: Bản thân những câu chuyện hay ở diễn biến, tình tiết, sự kiện, nhân vật. Người trải nghiệm chỉ cần kể lại đúng như nó vốn có, câu chuyện đã đủ để hay một cách tự nhiên.

Việc sử dụng ngôn ngữ một cách khéo léo, có kỹ thuật sẽ làm tăng hiệu quả tác động đối với người đọc. Nhưng nếu quá lạm dụng kỹ thuật, người đọc sẽ có cảm giác điều đang kể không còn vẻ đẹp tự nhiên nữa. Như thế thì sức ảnh hưởng của câu chuyện cũng sẽ bị giảm đi rất nhiều.

Chúng ta có thể nhớ lại câu chuyện khi Henri Charrière viết xong tiểu thuyết Papillon - Người tù khổ sai, ông đã gửi bản thảo cho nhà văn J.P. Castelnau, nhờ ông biên tập và nếu cần thì viết lại giúp mình. Castelnau chỉ chỉnh sửa một vài lỗi ngữ pháp và chính tả rồi cứ thế đem in mà không tác động gì về kỹ thuật viết văn. Bởi ông hiểu không có một nhà văn chuyên nghiệp nào có thể đạt đến một cách kể chuyện sinh động và đầy cảm xúc như một người trong cuộc.

Papillon - Người tù khổ sai sau đó tạo được sức lan tỏa mạnh mẽ, được dịch ra nhiều thứ tiếng và dựng thành phim. Với tôi, câu chuyện ấy cho thấy một trải nghiệm được kể bằng sự chân thật có thể mang sức sống rất riêng.

Viết thật nhưng không “kể lể”: Bài dự thi cần giữ điều gì

Có một ranh giới khá mong manh giữa “viết thật” và “kể lể”. Với một bài dự thi dựa trên trải nghiệm cá nhân, người viết nên làm gì để nói về những cảm xúc rất riêng mà vẫn giữ được sự tiết chế và chiều sâu?

TS Đỗ Anh Vũ: Đã nói đến chữ “kể lể” nghĩa là câu chuyện đang có những rườm rà không cần thiết. Khi kể lại một câu chuyện, nên xác định đâu là những sự kiện, chi tiết chính và đâu là sự kiện, chi tiết phụ.

Câu chuyện trải nghiệm của mỗi người viết ra hoàn toàn có thể xem như một tác phẩm hoàn chỉnh và độc lập, vì thế cách kể nên có sự tập trung chứ không nên dàn trải, tập trung vào nhân vật và chuỗi sự kiện mang tính trung tâm.

Viết ra xong rồi nên đọc lại để tự chỉnh sửa cho phần viết của mình được hay hơn.

Có một điều rất thú vị là khi cảm xúc của người viết đạt đến một cao trào nào đó, thì chính cảm xúc ấy sẽ tự gọi ra ngôn ngữ phù hợp với câu chuyện. Và như vậy thì người viết có thể yên tâm về việc in dấu cảm xúc riêng của mình qua trang viết.

“Giọng nói riêng” - yếu tố làm nên dấu ấn của người dự thi

Trong ngôn ngữ, mỗi người có một vốn từ, một nhịp câu, một cách biểu đạt riêng. Theo ông, “giọng nói riêng” của một người viết được hình thành như thế nào và làm sao để người viết không vô tình đánh mất nó khi cố viết cho hay?

TS Đỗ Anh Vũ: “Giọng nói riêng” được hình thành từ chính trải nghiệm mà người viết trải qua. Nó sẽ được hiện hình đầy đủ trên trang viết khi kết hợp với vốn sống, cảm xúc của từng người.

Một người viết chuyên nghiệp thường sẽ đọc rất nhiều tác phẩm của những tên tuổi đi trước và có thể có ảnh hưởng hữu thức hoặc vô thức. Người viết không chuyên nghiệp thì sẽ kể bằng tất cả năng lực mà anh ta có. Thế nên có thể yên tâm về việc bằng bất cứ con đường nào thì mỗi người kể chuyện đều có một “giọng nói riêng” của mình.

TS Đỗ Anh Vũ nhấn mạnh giá trị của một trải nghiệm nằm ở điều mới mẻ mà nó có thể mang đến cho người đọc.

Còn mức độ hay như thế nào là một chuyện khác. Ý thức để viết ra cho hay cũng rất tốt nhưng đó là một việc khác nữa. Khi người viết bắt đầu vượt qua được những mặc cảm nào đó để viết ra những dòng đầu tiên thì đó đã là một tín hiệu mừng rồi.

Không cần là người viết chuyên nghiệp mới có thể kể câu chuyện của mình

Nếu một người có một trải nghiệm rất riêng nhưng nghĩ rằng mình “không biết viết”, ông sẽ khuyên họ bắt đầu bài dự thi ấy từ đâu?

TS Đỗ Anh Vũ: Có nhiều người sẽ ngại ngồi xuống để viết ra câu chuyện của mình vì trước đó họ chưa từng làm việc này bao giờ, họ sợ mình không có khả năng viết hay. Điều đó cũng là một tâm lý dễ hiểu, không sao cả.

Việc của những người xung quanh khi biết người quen của mình, bạn mình đang có một câu chuyện thú vị là hãy động viên anh ấy, cô ấy viết ra điều đó như một giá trị để chia sẻ và lan tỏa. Quyết định cuối cùng vẫn là ở nhân vật chính.

Khi bạn bị thôi thúc tới mức không thể không viết, chắc chắn câu chuyện sẽ được hiện lên trang giấy.

Người mới viết có thể bắt đầu câu chuyện của mình bằng những gạch đầu dòng, kể ra những chi tiết chính, diễn biến chính, nhân vật chính. Khi đã có đủ nguyên liệu thì mới tính đến việc xâu chuỗi các nguyên liệu ấy thành một chỉnh thể, tức là viết ra câu chuyện.

Cách viết truyền thống là cách viết theo tuyến tính thời gian. Sự việc nào diễn ra trước thì kể trước, sự việc nào diễn ra sau thì kể sau, cứ như thế cho đến khi câu chuyện kết thúc.

Tôi mong cuộc thi lần này sẽ đón nhận nhiều gương mặt mới chưa từng xuất hiện trên văn đàn. Tất cả các câu chuyện kể ra đều xứng đáng dành được sự trân trọng. Xin chúc các bạn thành công!

Xin trân trọng cảm ơn ông!