Từ hố chôn tập thể 25 hài cốt
Ông Trương Công Sơn (65 tuổi, trú tại tổ 1, khối phố 4, phường Tam Kỳ, TP. Đà Nẵng) cho biết, khoảng năm 1999, khi các lực lượng thi công đường Hùng Vương và đào đất làm hệ thống cống dẫn nước ngay trước nhà mình, ông đã phát hiện 25 hài cốt tại khu vực này.
Ban đầu ông nhìn thấy chiếc dép cao su nằm giữa đống đất vừa đào. Đến gần quan sát, ông phát hiện một vật thể trông giống sọ người dưới hố đất nên lập tức báo cho mọi người đến kiểm tra.
Khi đất được đào bới, nhiều hài cốt cùng các di vật như đạn, dép cao su, còi và vải dù rằn ri dần lộ ra. Theo ông Sơn, những người có mặt khi đó nhận định đây có thể là một hố chôn tập thể. Các lực lượng tổ chức cất bốc.
“Tôi nhớ họ đếm được 25 sọ người và đưa vào 25 chiếc quách. Các bộ phận hài cốt khác cũng được thu gom, đưa đi. Tuy nhiên, sau đó số hài cốt được chuyển đến đâu thì tôi không rõ”, ông Sơn nhớ lại.
Trao đổi về thông tin này, Trung tá Trương Quang Chinh - Chính trị viên Ban Chỉ huy (BCH) Quân sự phường Tam Kỳ, cho biết qua rà soát, đối chiếu, BCH Quân sự thành phố Tam Kỳ trước đây đã phối hợp với các ngành chức năng tổ chức khai quật, cất bốc 25 hài cốt tại khu vực này để đưa vào Nghĩa trang liệt sĩ Tam Kỳ.
Ông Nguyễn Văn Thông (trú tại khối phố 5, phường Tam Kỳ), sinh ra và lớn lên tại địa phương, nên nắm được nhiều thông tin trận đánh trong chiến tranh. Sau này, ông giữ cương vị lãnh đạo phường An Xuân, TP. Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam trước đây.
Theo ông Thông, trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, lực lượng cách mạng tiến công vào ba địa điểm quan trọng tại Tam Kỳ, gồm Tỉnh đường Quảng Tín; khu vực căn cứ Tiểu đoàn 22 Pháo binh và Trung đoàn 6, Sư đoàn 2 Bộ binh, nay thuộc khối phố 5, phường Tam Kỳ; cùng Vườn nhãn Vĩnh Mậu, nay thuộc phường Hương Trà.
Những địa điểm này được ông cung cấp để phục vụ công tác rà soát, xác minh. Theo ông, trước đây, nhiều khu vực chủ yếu là đồng ruộng, nhưng địa hình và cảnh quan đã thay đổi đáng kể qua thời gian. Việc xác định chính xác các vị trí cũ vì thế cần kết hợp ký ức nhân chứng với hồ sơ, bản đồ và những tư liệu còn lưu giữ.
Cùng tham gia cung cấp thông tin còn có thương binh Nguyễn Văn Sỹ (67 tuổi, trú tại khối phố 5, phường Tam Kỳ). Từng tham gia chiến trường Campuchia trở về với tỷ lệ thương tật 45%, nhiều năm qua, ông Sỹ luôn quan tâm đến hoạt động tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.
Sau khi biết thông tin về hành trình tìm kiếm đồng đội, ông chia sẻ những điều mình biết về các trường hợp bộ đội hy sinh, địa điểm từng phát hiện mộ liệt sĩ và những dấu tích được đồng đội, người dân kể lại.
Rà soát những địa điểm từng phát hiện hài cốt
Theo Lịch sử lực lượng vũ trang nhân dân thành phố Tam Kỳ, huyện Phú Ninh (1945–1975) trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Tam Kỳ là địa bàn trọng điểm của tỉnh Quảng Nam, khi đó được chính quyền địch gọi là Quảng Tín.
Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, lực lượng cách mạng huy động 847 cán bộ, chiến sĩ thuộc các đơn vị chủ lực, đặc công, phối hợp với pháo binh, bộ đội đánh tăng và quần chúng nhân dân nổi dậy, tiến công các mục tiêu của đối phương.
Rạng sáng 31/1/1968, các đơn vị tại Tam Kỳ bắt đầu tiến công. Trước sự phản kích dữ dội bằng xe tăng, máy bay và pháo binh của đối phương, nhiều trận đánh diễn ra ác liệt tại các vị trí trọng yếu, trong đó có Tỉnh đường Quảng Tín.
Theo thư ngỏ của BCH Quân sự phường Tam Kỳ, có 360 cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968 tại thị xã Tam Kỳ.
BCH nhận định, bộ đội hy sinh nhiều tại khu vực nội thị, trong khi cơ sở cách mạng gặp khó khăn trong việc tiếp nhận, an táng. Thi thể các liệt sĩ có thể đã bị đối phương đưa đi chôn tập thể tại những địa điểm khác, chủ yếu ở vùng ven. Vì vậy, việc xác định nơi an táng ban đầu cần dựa vào hồ sơ lịch sử, kết quả khảo sát thực địa và thông tin từ nhân chứng.
Ngày 19/10, Trung tá Trương Quang Chinh trực tiếp khảo sát thực địa tại một số vị trí do người dân cung cấp sau khi đơn vị phát thư ngỏ.
Đáng chú ý, tại khu vực Tượng đài Chiến thắng Xuân Mậu Thân 1968, 70 hài cốt từng được phát hiện, xác định là hài cốt các liệt sĩ hy sinh trong chiến dịch năm 1968. Số hài cốt này sau đó được cất bốc, đưa vào Nghĩa trang liệt sĩ Tam Kỳ.
Ngoài ra, khoảng 35 hài cốt tại khu vực Kho bạc tỉnh trước đây cũng đã được cất bốc, đưa vào nghĩa trang. Tuy nhiên, đến nay, danh tính những người đã hy sinh vẫn chưa được xác định.
Riêng khu vực Tỉnh đường Quảng Tín, nơi diễn ra trận đánh ác liệt trong Tết Mậu Thân năm 1968, hiện chưa có thông tin cụ thể về việc phát hiện hài cốt tại chỗ.
"Những dữ liệu về các địa điểm từng phát hiện hài cốt, kết hợp với ký ức của người dân và cựu chiến binh, đang góp phần hình thành các đầu mối ban đầu cho quá trình tìm kiếm. Tuy nhiên, mỗi thông tin đều cần được kiểm chứng thận trọng để xác định chính xác nơi an táng và danh tính các liệt sĩ", Trung tá Trương Công Chinh nói.
