Sáng 19/10, tại Hà Nội, Học viện Kỹ thuật Quân sự (KTQS) tổ chức hội thảo khoa học hướng tới kỷ niệm 60 năm Ngày truyền thống Học viện (28/10/1966 - 28/10/2026).
Trung tướng, GS.TS Lê Minh Thái - Giám đốc Học viện KTQS, cho biết hội thảo tập trung vào 3 nhóm vấn đề trọng tâm, nhằm đánh giá toàn diện tiềm lực khoa học - công nghệ của Học viện, những hạn chế, “điểm nghẽn” về thể chế, cơ chế quản lý, và mô hình kết nối nghiên cứu - sản xuất - sử dụng; xác định định hướng phát triển các cụm công nghệ chiến lược mũi nhọn mà Học viện cần tập trung làm chủ.
Hội thảo cũng đề xuất các giải pháp đột phá về mô hình quản trị đại học nghiên cứu, hạ tầng chuyển đổi số, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, chuyên sâu; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo “3 nhà” khép kín: học viện - doanh nghiệp công nghiệp quốc phòng - đơn vị sử dụng.
Vượt “thung lũng chết” công nghệ
Gọi khoảng cách từ kết quả được nghiệm thu đến sản phẩm có thể sử dụng là “thung lũng chết” của công nghệ, Thiếu tướng, PGS.TS Mai Quang Huy - Phó Giám đốc Học viện KTQS, cho rằng đó là giai đoạn cần tiếp tục được hỗ trợ để kết quả nghiên cứu có thể đi vào thực tế.
“Sản phẩm quốc phòng thường phải trải qua chế thử, thử nghiệm môi trường, đánh giá độ tin cậy, chuẩn hóa, tích hợp và bảo đảm kỹ thuật. Học viện cần quản trị cả giai đoạn sau nghiệm thu, đồng thời kết nối đơn vị sử dụng và cơ sở sản xuất ngay từ khi hình thành nhiệm vụ”, ông Huy phân tích.
Theo ông, bên cạnh câu hỏi đề tài đã hoàn thành những nội dung gì, cần làm rõ kết quả tạo giá trị gì, cho ai, được chuyển hóa bằng con đường nào và có thể tiếp tục phát triển ra sao. Khi đích đến được xác định từ đầu, việc bố trí nguồn lực, tìm đối tác, thử nghiệm và chuyển giao mới gắn thành một chuỗi.
Sau mỗi nhiệm vụ, Học viện cần giữ lại được đội ngũ trưởng thành hơn, công nghệ được làm chủ, dữ liệu và quy trình được tích lũy. Năng lực ấy phải tiếp tục được phát triển qua nhiều chương trình, nhiều thế hệ cán bộ, để có thể tạo ra và nâng cấp công nghệ trong một lĩnh vực. Nghiên cứu cơ bản định hướng là nền tảng để làm chủ công nghệ.
Thiếu tướng Mai Quang Huy cũng đề xuất xây dựng bản đồ năng lực, nhận diện chuyên gia, nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm và những khoảng trống cần bổ sung. Các chương trình liên ngành dài hạn cần có sản phẩm mục tiêu, người đứng đầu đủ thẩm quyền, chịu trách nhiệm đến cùng. Đánh giá kết quả phải gắn với bằng chứng kiểm chứng, từ thử nghiệm đến khả năng sản xuất, sử dụng.
Gỡ nút thắt từ thiết kế đến sản xuất
Tại hội thảo, Thiếu tướng, TS Nguyễn Hồng Sơn - Cục trưởng Cục Quản lý công nghệ (Tổng cục Công nghiệp quốc phòng), cho biết pháo tự hành 130 mm PTH-130, giàn phóng đạn phản lực WM-18VN, súng và đạn bắn trong hai môi trường, súng chế áp UAV là những sản phẩm Học viện KTQS đã chủ trì nghiên cứu thành công.
Bên cạnh kết quả nổi bật này, ông Sơn chỉ rõ một bộ phận đề tài còn nặng lý thuyết, dừng ở công bố bài báo hoặc mô hình thí nghiệm. Việc chuyển giao sang nhà máy gặp vướng mắc do tiêu chuẩn kỹ thuật thiết kế chưa đồng bộ với năng lực gia công thực tế, cùng cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính chưa hoàn thiện.
“Giải pháp cốt lõi là việc áp dụng triệt để mô hình phát triển vòng đời khép kín trong thiết kế và chế tạo vũ khí, yêu cầu các cơ quan đặt hàng, đơn vị sản xuất tiếp nhận chuyển giao công nghệ phải tham gia sâu vào quy trình nghiên cứu ngay từ những bước hình thành ý tưởng ban đầu và xây dựng bài toán kỹ thuật”, ông Sơn nhấn mạnh.
Sự tham gia từ sớm giúp thiết kế và công nghệ chế tạo phù hợp với khả năng của nhà máy. Việc chuyển giao cần được số hóa, bao gồm bí quyết công nghệ, dữ liệu thiết kế, tiêu chuẩn, phương pháp kiểm tra chất lượng và các bản vẽ phục vụ chế tạo.
Thiếu tướng Nguyễn Hồng Sơn cũng đề xuất xây dựng cơ chế cho phép thử nghiệm, chấp nhận rủi ro kỹ thuật ở mức có kiểm soát. Cùng với đó là ưu tiên đầu tư phòng thí nghiệm, hạ tầng dùng chung, gắn đào tạo với thực tế sản xuất để hỗ trợ quá trình phát triển sản phẩm.
Tránh lệ thuộc một đối tác công nghệ
Theo Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa - Phó Tổng Cục trưởng Tổng cục 2 (Bộ Quốc phòng), Học viện KTQS đã thiết lập quan hệ hợp tác với hơn 180 trường đại học, viện nghiên cứu tại hơn 30 quốc gia. Mạng lưới ấy tạo điều kiện lựa chọn đối tác phù hợp, phát triển hợp tác có chiều sâu.
“Sở hữu hoặc vận hành được thiết bị chưa đồng nghĩa với việc kiểm soát được công nghệ cốt lõi. Năng lực làm chủ đòi hỏi phải hiểu sâu nguyên lý, tự bảo đảm kỹ thuật, cải tiến tính năng, tích hợp hệ thống và từng bước tiến tới tự thiết kế, chế tạo các thế hệ sản phẩm mới”, Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa cho biết.
Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa cũng lưu ý nguy cơ rơi vào những “bẫy công nghệ”: phụ thuộc bản quyền, sử dụng thiết bị khép kín không cho phép can thiệp hoặc lệ thuộc chuyên gia bên ngoài. Để phòng ngừa, cần làm rõ quyền sở hữu trí tuệ, quyền cải tiến và khai thác dữ liệu ngay trong văn bản hợp tác ban đầu.
Việc chọn đối tác phải căn cứ vào công nghệ cần làm chủ, năng lực thực tế của đối tác và hình thức hợp tác có thể mang lại hiệu quả. Một hướng nghiên cứu trọng điểm hoặc công nghệ chiến lược cần tránh phụ thuộc duy nhất vào một đối tác nước ngoài.
Thiếu tướng Tống Hữu Nghĩa đề xuất lựa chọn 5-7 nhóm nghiên cứu mũi nhọn, tập trung đầu tư nhân lực, thiết bị và kinh phí. Cán bộ sau đào tạo cần có nhóm công tác, đề tài và điều kiện làm việc phù hợp. Hiệu quả hợp tác cần được đo bằng khả năng Học viện tiếp tục phát triển công nghệ lên thế hệ mới khi không còn cần đối tác hỗ trợ.
