Ngày 10/11, Trung tâm Phát triển Khoa học, Công nghệ và Tài năng trẻ (T.Ư Đoàn) tổ chức tọa đàm “Đối thoại Tài năng trẻ Việt Nam” năm 2026 với chủ đề “Từ tri thức đến giá trị – Thương mại hóa nghiên cứu, công nghệ sâu và khởi nghiệp sáng tạo”.
Hãy giải quyết bài toán thực tiễn
Năm 2000, khi còn là sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội, TS. Nguyễn Thị Thu Trang tham gia các hoạt động tình nguyện hỗ trợ người khiếm thị học tin học và đọc sách. Chứng kiến những khó khăn trong tiếp cận tri thức, chị nhận thấy sách chữ nổi có giá thành đắt đỏ, trong khi việc thu âm sách thủ công có thể mất từ 1-2 tháng mới hoàn thành một cuốn.
Từ thực tế ấy, chị đặt câu hỏi: “Tại sao không ứng dụng công nghệ để tự động hóa việc sản xuất sách nói hàng loạt?”.
Ý tưởng đã đưa nữ sinh Bách khoa đến với nghiên cứu công nghệ tổng hợp tiếng nói (Text-to-Speech), chuyển đổi văn bản thành giọng nói tiếng Việt. Năm 2009, công trình nghiên cứu của chị được ghi nhận bằng Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng do T.Ư Đoàn trao tặng.
Không dừng lại ở nghiên cứu, năm 2018, chị đồng sáng lập Công ty Công nghệ Vbee, đảm nhiệm vai trò Giám đốc Công nghệ (CTO), với mong muốn đưa kết quả nghiên cứu phục vụ xã hội rộng rãi hơn.
Đến nay, sau gần 20 miệt mài nghiên cứu, khởi nghiệp, công nghệ giọng nói AI của Vbee đã được ứng dụng trên nhiều nền tảng số như TikTok, YouTube, podcast và các hệ thống phát thanh, thông báo tự động tại nhà ga, sân bay, bệnh viện. Sản phẩm đang phục vụ khoảng 3-4 triệu người dùng cá nhân và 500-600 doanh nghiệp, tổ chức nhà nước trên cả nước.
Từ hành trình này, TS. Nguyễn Thị Thu Trang gửi đến các nhà khoa học trẻ thông điệp: “Đừng bán thứ mình có, hãy giải quyết bài toán thực tế”. Theo chị, điều quan trọng không phải tìm cách bán công nghệ đang sở hữu, mà phải xác định chính xác kết quả nghiên cứu có thể giải quyết vấn đề gì trong đời sống. Cùng với đó là sự kiên trì, chấp nhận thử sai và giữ vững khát vọng tạo ra giá trị thiết thực cho cộng đồng.
Bài toán không chỉ nằm ở phòng thí nghiệm
Từ câu chuyện của Vbee, TS. Dương Ngọc Thanh - Khoa Khoa học và Kỹ thuật vật liệu, Trường Kỹ thuật Phenikaa, Đại học Phenikaa, chủ nhân Giải thưởng Khoa học công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2026, phân tích những thách thức khi đưa một kết quả nghiên cứu ra thị trường.
Theo anh, nhà khoa học cần bám sát thực tiễn ngay từ khi xây dựng mô hình thử nghiệm ban đầu, xác định rõ sản phẩm hướng tới giải quyết bài toán gì. Đặc biệt, với các lĩnh vực công nghệ sâu (Deep Tech), thách thức lớn nằm ở quá trình mở rộng quy mô (scale-up).
Chẳng hạn, một con chip bán dẫn có thể đạt thông số rất tốt trong phòng thí nghiệm, nhưng khi sản xuất hàng nghìn, hàng triệu sản phẩm, việc bảo đảm tính đồng bộ, độ tin cậy và khả năng lặp lại trở thành bài toán không đơn giản.
Để giải quyết thách thức này, TS. Dương Ngọc Thanh cho rằng, cần thúc đẩy mô hình hợp tác “3 Nhà”: Nhà trường, viện nghiên cứu cung cấp tri thức và công nghệ; doanh nghiệp đưa ra góc nhìn thị trường, xác định nhu cầu người dùng; nhà đầu tư cung cấp nguồn vốn và hạ tầng để hiện thực hóa sản phẩm.
Anh cũng chỉ ra hai rào cản lớn đối với thương mại hóa công nghệ sâu là nguồn nhân lực đủ khả năng theo đuổi toàn bộ quá trình phát triển sản phẩm và nguồn vốn đầu tư ban đầu. Đặc biệt, trang thiết bị nghiên cứu chuyên sâu có thể đòi hỏi kinh phí lên tới hàng triệu USD.
Vì vậy, bên cạnh sự đầu tư của Nhà nước và nhà trường, nhà khoa học cần tìm được đối tác đồng hành phù hợp, đồng thời kiên trì theo đuổi mục tiêu. Với sinh viên, ông khuyến khích tham gia phòng thí nghiệm ngay từ năm nhất, năm hai để tích lũy kinh nghiệm và học hỏi từ những người đi trước.
Nhận diện đúng giá trị của nghiên cứu
Chia sẻ tại chương trình, TS. Trịnh Minh Thái - Giám đốc Trung tâm Phát triển Khoa học, Công nghệ và Tài năng trẻ (T.Ư Đoàn), nhấn mạnh Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Để hiện thực hóa định hướng này, cần tạo ra những con đường cụ thể đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất và đời sống.
“Tuy nhiên, không phải mọi công trình khoa học đều cần thương mại hóa ngay, và cũng không phải mọi nhà khoa học đều phải trở thành doanh nhân. Điều quan trọng là nhận diện đúng giá trị của nghiên cứu, lựa chọn lộ trình phù hợp và có hệ sinh thái đủ năng lực đồng hành”, TS. Trịnh Minh Thái nói.
Theo ông, với công nghệ sâu, hành trình thương mại hóa thường đối mặt nhiều rủi ro do thời gian nghiên cứu dài, chi phí thử nghiệm lớn, thị trường chưa sẵn sàng và đòi hỏi nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn. Bởi vậy, sự kết nối giữa nhà trường, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, nhà đầu tư và các tổ chức hỗ trợ có ý nghĩa quan trọng.
Ông cũng cho rằng, nhà khoa học trẻ cần xác định rõ giá trị, tính mới và khả năng ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu; chủ động tìm hướng thử nghiệm sản phẩm, bảo hộ sở hữu trí tuệ, hợp tác doanh nghiệp và chuyển giao công nghệ. Những thất bại, khó khăn trong quá trình này cũng cần được nhìn nhận như những bài học kinh nghiệm.
“Một ý tưởng khoa học có thể bắt đầu từ câu hỏi rất nhỏ trong phòng thí nghiệm. Nhưng để ý tưởng ấy trở thành một công nghệ được sử dụng, một sản phẩm có người đón nhận, thậm chí một doanh nghiệp có khả năng phát triển, lại là hành trình dài, đòi hỏi không chỉ tri thức mà còn cả sự kiên trì, bản lĩnh và khả năng kết nối”, TS. Trịnh Minh Thái nhấn mạnh.
Từ những câu chuyện thực tiễn, tọa đàm đặt ra yêu cầu thúc đẩy kết nối giữa nghiên cứu khoa học và nhu cầu xã hội, tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ từng bước đưa tri thức thành sản phẩm, công nghệ và giá trị kinh tế. Đây cũng là hướng đi quan trọng để nuôi dưỡng tinh thần khởi nghiệp sáng tạo và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ của Việt Nam.
