Lưỡng quốc tướng quân 3 lần vượt núi tuyết, băng thảo nguyên

Trưng bày chuyên đề (kéo dài đến ngày 28/2/2027) do Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ VH-TT-DL chỉ đạo Vụ Lý luận chính trị, Bảo tàng Hồ Chí Minh phối hợp Bảo tàng Lịch sử Cách mạng Quảng Đông tổ chức, nhân kỷ niệm 102 năm Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh đến Quảng Châu, Trung Quốc (11/11/1924 - 11/11/2026) và Kỷ niệm 99 năm Khởi nghĩa Quảng Châu (11/12/1927 - 11/12/2026).

Trưng bày chuyên đề đem đến cho người xem ấn tượng sâu sắc về dấu ấn cách mạng của các đồng chí Việt Nam tại Quảng Châu, tình hữu nghị Việt-Trung, hướng thanh niên Việt Nam đến với Quảng Châu trong Hành trình đỏ nghiên cứu, học tập của thanh niên Việt Nam tại Trung Quốc.

Những năm 20 của thế kỷ XX, hưởng ứng lời kêu gọi của đồng chí Nguyễn Ái Quốc (Chủ tịch Hồ Chí Minh), nhiều thanh niên yêu nước Việt Nam đã đến Quảng Châu để học tập và hoạt động cách mạng. Ngày 11/12/1927, Khởi nghĩa Quảng Châu bùng nổ, đánh dấu bước khởi đầu Đảng Cộng sản Trung Quốc độc lập lãnh đạo chiến tranh cách mạng, xây dựng quân đội nhân dân. Khởi nghĩa Quảng Châu tuy thất bại nhưng các đồng chí Việt Nam tham gia khởi nghĩa sau này góp phần thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam và cống hiến cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Trong cuộc Khởi nghĩa Quảng Châu, hàng chục đồng chí Việt Nam như Nguyễn Sơn (Hồng Thủy), Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn, Phùng Chí Kiên... đã sát cánh chiến đấu cùng quân và dân Trung Quốc. Trong đó, tướng Nguyễn Sơn (1908-1956) có sự gắn bó sâu sắc với cách mạng Trung Quốc.

Người được hai nước phong tướng quân

Tháng 4/2026, khoảng 200 thanh niên Việt Nam đến Quảng Châu, lần theo dấu chân cách mạng của Lưỡng quốc tướng quân Nguyễn Sơn-Hồng Thủy để tìm hiểu những nền tảng lịch sử của tình hữu nghị Việt-Trung. Tháng 6, con gái ông tại Việt Nam là bà Nguyễn Thanh Hà cùng cháu ngoại Hà Thị Tường Thu (nguyên Trưởng đại diện Cơ quan Thường trú TTXVN tại Bắc Kinh) đến Quý Châu, Trung Quốc, để đi lại những chặng đường trường chinh mà ông từng trải qua. Tháng 10/2026, ông Trần Tiểu Việt sang Việt Nam tham dự các hoạt động kỷ niệm 70 năm ngày mất của cha.

Ngày 2/10/2026, tại Hà Nội, Thượng tướng Trương Thiên Tô, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam, tiếp đoàn thân nhân Đại tướng Trần Canh và Thiếu tướng Nguyễn Sơn (tên Trung Quốc là Hồng Thủy) đang có chuyến thăm Việt Nam, do ông Trần Tiểu Việt - con trai Thiếu tướng Nguyễn Sơn làm trưởng đoàn. Nhân dịp này, báo chí Việt Nam và Trung Quốc phỏng vấn ông Việt về người cha Lưỡng quốc tướng quân.

Theo báo Quân đội Nhân dân, năm 1948, trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam, đồng chí Nguyễn Sơn (tên thật là Vũ Nguyên Bác, quê gốc ở làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, sinh ra và lớn lên ở phố Yên Ninh, Hà Nội) được phong hàm Thiếu tướng. Là người gần gũi và rất am hiểu tính cách của Nguyễn Sơn-Hồng Thủy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi cho ông một tấm thiệp nhỏ, trên đó ghi: “Tặng Sơn đệ: Đảm dục đại / Tâm dục tế / Trí dục viên / Hạnh dục phương”. (Tạm dịch là: Cái gan cần phải lớn / Tâm nên tế nhị, chín chắn / Trí vẹn toàn / Hạnh phải đầy đủ, thẳng ngay). Năm 1955, tướng Nguyễn Sơn-Hồng Thủy được phong quân hàm Thiếu tướng Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, được tôn vinh là Lưỡng quốc tướng quân.

Trước đó, năm 1925, ở tuổi 17, Nguyên Bác đã được người của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hà Nội bí mật đưa sang thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Châu, tham dự khóa học chính trị do đồng chí Nguyễn Ái Quốc tổ chức và trực tiếp giảng dạy. Hai năm sau, Nguyên Bác được gửi vào học ở Trường Quân sự Hoàng Phố, rồi tốt nghiệp khóa học xuất sắc và được giữ lại trường. Ở tuổi 19, Nguyên Bác bí mật tham gia Đảng Cộng sản Trung Quốc, rồi tham gia Khởi nghĩa Quảng Châu. Khi khởi nghĩa thất bại, do bị lộ tung tích, Nguyên Bác phải tạm lánh sang Thái Lan.

Năm 1929, Nguyên Bác quay trở lại tỉnh Quảng Đông tham gia Hồng quân với tên mới là Hồng Thủy. Chỉ trong 3 năm, Hồng Thủy lần lượt đảm nhiệm vị trí Ủy viên chính trị Tiểu đoàn thuộc Trung đoàn Hồng quân 428, Chính ủy Tiểu đoàn thuộc Trung đoàn Hồng quân 48, Chính ủy Trung đoàn, rồi Chủ nhiệm chính trị Sư đoàn 34, Trưởng khoa Văn hóa và Tuyên truyền Trường Quân chính Trung ương của Hồng quân... Hồng Thủy còn là người sáng lập đoàn kịch nói đầu tiên của Hồng quân công nông.

Năm 1934, Hồng Thủy là một trong 4 người nước ngoài và là người Việt Nam duy nhất tham gia cuộc Vạn lý trường chinh (1934-1936) của Hồng quân Trung Quốc.

Tướng quân ngoại quốc duy nhất của Trung Quốc

Chín mươi năm sau cuộc Vạn lý trường chinh, hành trình của Lưỡng quốc tướng quân Nguyễn Sơn-Hồng Thủy vẫn tiếp tục được kể lại qua các thế hệ Việt Nam và Trung Quốc.

Trả lời phỏng vấn của Nam Phương Nhật báo (Southern Daily), ông Trần Tiểu Việt nói rằng, việc truyền tải câu chuyện Vạn lý trường chinh không đơn thuần là nhắc lại những trang sử hào hùng, mà còn là trách nhiệm của những người kế tục. “Chúng tôi, những hậu duệ có cha mẹ từng trực tiếp trải qua Vạn lý trường chinh, có trách nhiệm và nghĩa vụ kể lại những câu chuyện về Vạn lý trường chinh, tiếp nối ngọn lửa Vạn lý trường chinh”, ông nói.

Và thông điệp mà ông Việt muốn gửi tới thế hệ trẻ hôm nay là: “Hãy học hỏi từ Vạn lý trường chinh để đi con đường của chính mình và đi con đường ấy thật rực rỡ. Tìm hiểu, học tập những câu chuyện về Vạn lý trường chinh, mục đích cuối cùng vẫn là để mỗi người biết mình phải đi con đường của chính mình như thế nào”.

Năm 1934, khi Hồng quân Trung Quốc bắt đầu cuộc Vạn lý trường chinh từ huyện Vu Đô, tỉnh Giang Tây, trong đội ngũ có một thanh niên Việt Nam 26 tuổi. Người thanh niên ấy nói tiếng Trung Quốc khá lưu loát, từng học tại Trường Quân sự Hoàng Phố, có thể chỉ huy quân đội, viết văn và tham gia biểu diễn sân khấu. Hai năm sau, sau khi trải qua vô vàn gian khổ, người thanh niên ấy mới đến được Thiểm Bắc - vùng đất nằm ở phía Bắc của tỉnh Thiểm Tây, hoàn thành hành trình trường chinh đầy gian nan. Đó là Nguyễn Sơn-Hồng Thủy.

Năm 1955, Trung Quốc lần đầu tiên tiến hành phong quân hàm trong Quân Giải phóng Nhân dân. Hồng Thủy trở thành người nước ngoài duy nhất được phong tướng.

Đằng sau danh xưng ấy là một câu chuyện vượt xa những cấp bậc quân hàm. Vì sao một nhà cách mạng Việt Nam lại tham gia sâu vào cuộc cách mạng Trung Quốc? Và điều gì đã giúp ông kiên định vượt qua những thử thách khắc nghiệt nhất trên hành trình vạn lý?

Theo lời kể của ông Việt, khi mới 17 tuổi, Vũ Nguyên Bác hưởng ứng lời kêu gọi của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, từ bỏ cuộc sống gia đình giàu sang, trải qua nhiều chặng đường gian nan để đến Quảng Châu. Trong thời gian hoạt động tại đây, ông đổi tên thành Hồng Thủy.

Ba lần vượt núi tuyết, băng thảo nguyên

Trên hành trình vạn dặm, Hồng Thủy tham gia nhiều trận đánh quan trọng, trong đó có vượt sông Ô Giang, chiến đấu tại Lâu Sơn Quan, bốn lần vượt sông Xích Thủy, bảo vệ đỉnh chính núi Lão Nha, tiến chiếm thành Tuân Nghĩa, vượt sông Kim Sa, chiếm cầu Lô Định và vượt sông Đại Độ. Một mình, Hồng Thủy ba lần vượt núi tuyết, băng qua thảo nguyên, Nam Phương Nhật báo đưa tin ngày 29/10/2026.

Ông Việt cho rằng, lựa chọn của cha mình xuất phát từ sự kiên định với niềm tin và đường lối cách mạng đúng đắn.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Nhật của Trung Quốc, Hồng Thủy kết bạn với một chiến sĩ quốc tế khác là bác sĩ người Canada Norman Bethune (tên tiếng Trung là Bạch Cầu Ân). Do thuốc gây mê khi ấy vô cùng khan hiếm, cần ưu tiên cho những bệnh nhân nguy kịch, Hồng Thủy quyết định thực hiện phẫu thuật mà không sử dụng thuốc gây mê.

“Bác sĩ Bạch Cầu Ân đưa cho cha tôi một chiếc khăn, ra hiệu để ông cắn chặt. Nhưng cha tôi lắc đầu từ chối. Trong suốt quá trình phẫu thuật, ông không phát ra một tiếng nào”, ông Việt kể.

Đêm hôm đó, bác sĩ Bạch Cầu Ân đến thăm bệnh nhân Hồng Thủy và hai người bắt đầu trò chuyện. Hồng Thủy kể về quê hương, con đường cách mạng và những năm tháng trong Hồng quân, đặc biệt là hành trình Vạn lý trường chinh. Hai người trò chuyện say sưa đến tận khuya. Vị bác sĩ Canada xé một tấm ảnh của mình từ cuốn sổ nhỏ và tặng Hồng Thủy. “Tấm ảnh ấy được gia đình chúng tôi gìn giữ cho đến ngày nay, đã gần 90 năm”, ông Việt cho biết.